Γιατί νιώθω ζάλη όταν κοιτάζω ψηλά σε ψηλά κτίρια;

1. Εισαγωγή

Η ζάλη κατά την ανάσπαση της κεφαλής για την παρατήρηση ψηλών κτιρίων σχετίζεται κυρίως με το αιθουσαίο σύστημα του έσω ωτός και την αυχενική μοίρα της σπονδυλικής στήλης. Η απότομη αλλαγή της θέσης του κεφαλιού μπορεί να μετακινήσει μικροσκοπικούς κρυστάλλους μέσα στον λαβύρινθο του αυτιού ή να προκαλέσει παροδική μείωση της αιμάτωσης στον εγκέφαλο μέσω της συμπίεσης των σπονδυλικών αρτηριών. Επιπλέον η τεράστια κλίμακα του κτιρίου προκαλεί μια οπτική ψευδαίσθηση που μπερδεύει το κέντρο ισορροπίας.

Η ισορροπία του ανθρώπινου σώματος δεν εξαρτάται από ένα μόνο όργανο αλλά είναι το αποτέλεσμα στενής συνεργασίας τριών συστημάτων: της όρασης του αιθουσαίου συστήματος στο εσωτερικό αυτί και της ιδιοδεκτικότητας δηλαδή των αισθητήρων θέσης στους μύες και τις αρθρώσεις. Ο εγκέφαλος συλλέγει και επεξεργάζεται αυτά τα δεδομένα σε κλάσματα δευτερολέπτου.

Όταν κοιτάζουμε ψηλά στο κενό του ουρανού με φόντο ένα τεράστιο κάθετο κτίριο οι πληροφορίες που λαμβάνει ο εγκέφαλος έρχονται σε σύγκρουση. Η μηχανική κλίση του λαιμού αλλάζει τα δεδομένα της βαρύτητας ενώ η όραση χάνει τον οριζόντιο άξονα αναφοράς. Αυτή η σύγκρουση μεταφράζεται υποκειμενικά ως ζάλη ίλιγγος ή αστάθεια.

2. Η λειτουργία του αιθουσαίου συστήματος

Το αιθουσαίο σύστημα βρίσκεται βαθιά μέσα στο κρανίο στο έσω ους. Αποτελείται από τρεις ημικύκλιους σωλήνες γεμάτους με υγρό οι οποίοι είναι τοποθετημένοι σε τρία διαφορετικά επίπεδα στο χώρο. Καθώς κινούμε το κεφάλι μας το υγρό μέσα σε αυτούς τους σωλήνες μετακινείται διεγείροντας μικροσκοπικά τριχίδια που στέλνουν σήματα στον εγκέφαλο σχετικά με την κατεύθυνση και την ταχύτητα της κίνησης.

Όταν το κεφάλι γέρνει απότομα προς τα πίσω για να κοιτάξει ψηλά το υγρό στον οπίσθιο ημικύκλιο σωλήνα μετατοπίζεται ραγδαία. Σε έναν απόλυτα υγιή λαβύρινθο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται την πληροφορία άμεσα και διορθώνει τη στάση του σώματος. Αν όμως το σύστημα είναι ευαίσθητο η υπερβολική διέγερση προκαλεί προσωρινό βραχυκύκλωμα.

Η καθυστέρηση του εγκεφάλου να εναρμονίσει τα σήματα του υγρού με τη σταθερότητα του εδάφους δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι το περιβάλλον περιστρέφεται έστω και για ελάχιστα δευτερόλεπτα. Το φαινόμενο αυτό είναι η βασική αιτία της σύντομης ζάλης των φυσιολογικών ατόμων.

3. Καλοήθης παροξυσμικός ίλιγγος θέσης

Η πιο κοινή ιατρική αιτία ιλίγγου που πυροδοτείται από την κλίση του κεφαλιού προς τα πίσω είναι ο Καλοήθης Παροξυσμικός Ίλιγγος Θέσης. Στο εσωτερικό αυτί υπάρχουν μικροσκοπικοί κρύσταλλοι ανθρακικού ασβεστίου γνωστοί ως ωτόλιθοι. Η φυσιολογική τους θέση είναι σε έναν ειδικό θύλακα τον ελλειπτικό και τον σφαιρικό.

Μερικές φορές αυτοί οι κρύσταλλοι αποκολλούνται και μεταναστεύουν μέσα στους ημικύκλιους σωλήνες. Όταν το άτομο ρίχνει το κεφάλι του προς τα πίσω για να δει την κορυφή ενός κτιρίου η βαρύτητα αναγκάζει αυτούς τους ελεύθερους κρυστάλλους να κυλήσουν μέσα στον σωλήνα δημιουργώντας ένα κύμα υγρού που διεγείρει βίαια τον αισθητήρα ισορροπίας.

Το αποτέλεσμα είναι ένας εξαιρετικά βίαιος ίλιγγος. Ο ασθενής νιώθει ότι ο κόσμος γυρίζει γύρω του με ταχύτητα μια αίσθηση που συχνά συνοδεύεται από ναυτία. Αν και τρομακτική η κατάσταση αυτή είναι απολύτως καλοήθης και διαρκεί συνήθως λιγότερο από ένα λεπτό εφόσον το κεφάλι παραμείνει ακίνητο.

4. Ο ρόλος των ωτολίθων

Οι ωτόλιθοι αποτελούν το βαρυτικό κέντρο του αυτιού. Η μάζα τους βοηθά τον εγκέφαλο να αντιληφθεί τη γραμμική επιτάχυνση και τη βαρύτητα. Η μετατόπισή τους προκαλείται συνήθως από την ηλικιακή εκφύλιση της ζελατινώδους ουσίας που τους συγκρατεί από ιογενείς λοιμώξεις ή ακόμα και από ελαφρά χτυπήματα στο κεφάλι.

Όταν οι ωτόλιθοι βρεθούν σε λάθος θέση στέλνουν ψευδή σήματα κίνησης ενώ το σώμα είναι εντελώς ακίνητο. Ο εγκέφαλος λαμβάνει σήμα από τα μάτια ότι το κτίριο είναι ακίνητο αλλά το αυτί φωνάζει ότι το σώμα πέφτει προς τα πίσω. Η ζάλη είναι η έκφραση αυτής της νευρολογικής σύγχυσης.

Η διάγνωση της μετατόπισης των ωτολίθων επιβεβαιώνεται εύκολα από ωτορινολαρυγγολόγο μέσω ειδικών κλινικών δοκιμασιών και η θεραπεία επιτυγχάνεται άμεσα με συγκεκριμένους χειρισμούς επανατοποθέτησης των κρυστάλλων.

5. Αυχενική ζάλη και μυοσκελετική ένταση

Η περιοχή του αυχένα είναι εξαιρετικά πλούσια σε ιδιοδεκτικούς υποδοχείς οι οποίοι ενημερώνουν τον εγκέφαλο για τη θέση του κεφαλιού στο χώρο. Η παρατεταμένη κακή στάση όπως το σκύψιμο πάνω από μια οθόνη δημιουργεί τεράστια ένταση και σπασμό στους υπαυχενίους μύες δημιουργώντας το λεγόμενο αυχενικό σύνδρομο.

Όταν ένας αυχένας με χρόνια ένταση και αρθρίτιδα αναγκάζεται να κάνει μια ακραία κίνηση έκτασης προς τα πίσω οι μύες και οι αρθρώσεις διαμαρτύρονται. Οι ιδιοδεκτικοί υποδοχείς συνθλίβονται ή υπολειτουργούν στέλνοντας αλλοιωμένα σήματα στο κέντρο ισορροπίας. Αυτή η κατάσταση ονομάζεται τραχηλογενής ζάλη.

Η αυχενική ζάλη δεν περιγράφεται συνήθως ως περιστροφικός ίλιγγος αλλά περισσότερο ως μια αίσθηση αστάθειας βάδισης πάνω σε βάρκα ή θολούρα στο κεφάλι. Η αποκατάσταση της κινηματικής του αυχένα μέσω φυσικοθεραπείας εξαφανίζει το σύμπτωμα.

6. Εμβιομηχανική της ανάσπασης της κεφαλής

Η κίνηση της ανάσπασης κοιτάζοντας ψηλά μειώνει δραματικά την ανατομική διάμετρο των τρημάτων μέσα από τα οποία περνούν τα νεύρα και τα αγγεία της σπονδυλικής στήλης. Οι επτά αυχενικοί σπόνδυλοι πρέπει να γλιστρήσουν ο ένας πάνω στον άλλον για να επιτρέψουν την κίνηση.

Σε άτομα άνω των πενήντα ετών η ύπαρξη εκφυλιστικής δισκοπάθειας ή οστεοφύτων των γνωστών αλάτων στις αρθρώσεις περιορίζει τον χώρο. Η απότομη κλίση προς τα πίσω προκαλεί άμεση μηχανική συμπίεση των νευρικών ριζών.

Αυτή η συμπίεση μπορεί να μην προκαλέσει πόνο αλλά επηρεάζει τα αυτόνομα νευρικά αντανακλαστικά που ρυθμίζουν την ισορροπία. Η αποφυγή ακραίων θέσεων έκτασης του λαιμού αποτελεί το πρώτο προληπτικό μέτρο για τα άτομα με εκφυλιστικές αλλαγές.

7. Συμπίεση σπονδυλικών αρτηριών

Οι σπονδυλικές αρτηρίες ταξιδεύουν μέσα από ειδικές τρύπες στα πλάγια των αυχενικών σπονδύλων και παρέχουν αίμα στο πίσω μέρος του εγκεφάλου συμπεριλαμβανομένης της παρεγκεφαλίδας και του στελέχους όπου βρίσκονται τα κέντρα ισορροπίας.

Όταν το κεφάλι γέρνει προς τα πίσω και ταυτόχρονα στρίβει ελαφρώς η μία ή και οι δύο σπονδυλικές αρτηρίες μπορούν να συμπιεστούν παροδικά από τα οστά του αυχένα. Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται ανεπάρκεια της σπονδυλοβασικής αρτηρίας.

Η στιγμιαία διακοπή της ροής του αίματος αφήνει τα κέντρα ισορροπίας χωρίς οξυγόνο. Το άτομο νιώθει ακαριαία σκοτοδίνη ζάλη και ίσως αδυναμία στα πόδια. Μόλις το κεφάλι επιστρέψει στην ευθεία θέση η αιμάτωση αποκαθίσταται και η ζάλη εξαφανίζεται. Πρόκειται για ένα εύρημα που χρήζει καρδιαγγειακής και νευρολογικής αξιολόγησης.

8. Οπτική εξάρτηση και σύγκρουση αισθήσεων

Η όραση αποτελεί την κυρίαρχη αίσθηση για τη διατήρηση της ισορροπίας στον άνθρωπο. Ο εγκέφαλος βασίζεται στις οριζόντιες και κάθετες γραμμές του περιβάλλοντος για να ευθυγραμμίσει το σώμα με τη βαρύτητα. Οι άνθρωποι που βασίζονται υπερβολικά στην όραση πάσχουν από αυτό που ονομάζεται οπτική εξάρτηση.

Όταν στέκεστε στη βάση ενός ουρανοξύστη και κοιτάζετε προς την κορυφή η προοπτική αλλοιώνεται. Οι κάθετες γραμμές του κτιρίου συγκλίνουν προς τα πάνω δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι το κτίριο γέρνει προς το μέρος σας. Ο εγκέφαλος προσπαθώντας να αποφύγει την φανταστική σύγκρουση στέλνει σήμα στους μύες να γείρουν το σώμα προς τα πίσω.

Αυτή η αντανακλαστική μετατόπιση του κέντρου βάρους χωρίς συνειδητή πρόθεση προκαλεί μια ξαφνική απώλεια ισορροπίας και έντονη ζάλη η οποία αποδίδεται καθαρά στην οπτική ψευδαίσθηση.

9. Το φαινόμενο της οπτικής ροής απέναντι σε σταθερά κτίρια

Καθώς κοιτάζουμε την κορυφή ενός πανύψηλου κτιρίου συχνά παρατηρούμε τα σύννεφα να κινούνται γρήγορα πίσω του. Αυτή η σχετική κίνηση δημιουργεί ένα φαινόμενο που στην οπτική νευρολογία ονομάζεται οπτική ροή.

Ο εγκέφαλος αδυνατεί να ξεχωρίσει αν κινούνται τα σύννεφα ή αν το κτίριο και το σώμα μας πέφτουν προς την αντίθετη κατεύθυνση. Επειδή το κτίριο καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του οπτικού πεδίου η κίνηση των σύννεφων παρερμηνεύεται ως δική μας πτώση. Η στιγμιαία προσπάθεια του σώματος να διορθώσει αυτή την ανύπαρκτη πτώση προκαλεί ίλιγγο.

Κλείνοντας τα μάτια για λίγα δευτερόλεπτα το σύστημα κάνει επανεκκίνηση. Η απουσία της οπτικής πληροφορίας επιτρέπει στο αυτί να επιβεβαιώσει ότι το σώμα είναι ακίνητο εξαφανίζοντας τη ζάλη.

10. Ορθοστατική υπόταση και κυκλοφορικό σύστημα

Η ζάλη μπορεί να μην οφείλεται στην κίνηση του κεφαλιού καθαυτή αλλά στο γεγονός ότι σταματήσατε απότομα να περπατάτε για να κοιτάξετε το κτίριο. Όταν σταματάμε η δράση της μυϊκής αντλίας των ποδιών παύει να σπρώχνει το αίμα προς την καρδιά.

Εάν ο οργανισμός δεν προσαρμόσει αμέσως την πίεση το αίμα λιμνάζει στα κάτω άκρα και η αρτηριακή πίεση πέφτει ελαφρώς. Η ρίψη του κεφαλιού προς τα πίσω προσθέτει ένα μικρό μηχανικό εμπόδιο στην καρωτιδική ροή. Το αποτέλεσμα είναι η ορθοστατική υπόταση που εκδηλώνεται με θολούρα και ζάλη.

Η επαρκής ενυδάτωση και η διατήρηση μικρών κινήσεων των ποδιών όταν στεκόμαστε όρθιοι αποτρέπουν τις απότομες μεταβολές της πίεσης που συμβάλλουν στο αίσθημα της λιποθυμικής τάσης.

11. Συνοπτικός πίνακας αιτιών ζάλης

Για την ακριβή αναγνώριση του προβλήματος παρατίθενται οι βασικές αιτίες και τα χαρακτηριστικά τους.

Η διαφορική διάγνωση βασίζεται στη διάρκεια του συμπτώματος και τους εκλυτικούς παράγοντες.

12. Διαγνωστική προσέγγιση από ειδικούς

Όταν η ζάλη κατά την ανάσπαση του κεφαλιού επαναλαμβάνεται απαιτείται διεπιστημονική προσέγγιση. Ο ωτορινολαρυγγολόγος αποτελεί την πρώτη γραμμή ελέγχου. Θα διενεργήσει τη δοκιμασία Dix-Hallpike κατά την οποία ο ασθενής ξαπλώνει γρήγορα προς τα πίσω ενώ ο ιατρός παρατηρεί τα μάτια για τον χαρακτηριστικό νυσταγμό τη миα ακούσια κίνηση του βολβού.

Ο νυσταγμός αποκαλύπτει ακριβώς ποιος ημικύκλιος σωλήνας έχει πρόβλημα με τους ωτολίθους. Εάν ο λαβύρινθος είναι καθαρός τη σκυτάλη παίρνει ο ορθοπεδικός και ο νευρολόγος. Απεικονιστικές εξετάσεις όπως η μαγνητική τομογραφία αυχένα αποκαλύπτουν πιθανές συμπιέσεις αρτηριών ή νεύρων.

Επίσης το triplex καρωτίδων και σπονδυλικών αρτηριών ελέγχει την αιμάτωση του εγκεφάλου διασφαλίζοντας ότι δεν υπάρχει σημαντική στένωση λόγω αθηρωματικής πλάκας.

13. Θεραπευτικές ασκήσεις και τεχνικές

Για την αντιμετώπιση του ιλίγγου θέσης ο ιατρός εκτελεί τον χειρισμό Epley μια σειρά συγκεκριμένων κινήσεων του κεφαλιού που καθοδηγούν τους ελεύθερους κρυστάλλους πίσω στη σωστή τους θέση. Η ανακούφιση είναι συνήθως άμεση.

Για την αυχενική ζάλη η φυσικοθεραπεία στοχεύει στην αποκατάσταση της κινητικότητας των σπονδύλων και τη λύση του μυϊκού σπασμού. Οι ασθενείς διδάσκονται ασκήσεις ιδιοδεκτικότητας προκειμένου ο εγκέφαλος να μάθει να εμπιστεύεται ξανά τα σήματα του λαιμού χωρίς να υπεραντιδρά.

Η οπτική απευαισθητοποίηση είναι μια τεχνική όπου οι ασθενείς εκτίθενται σταδιακά σε οπτικά ερεθίσματα που τους προκαλούν ζάλη μαθαίνοντας στον εγκέφαλο να βασίζεται περισσότερο στο αιθουσαίο σύστημα και λιγότερο στην όραση για τη διατήρηση της ισορροπίας.

14. Πότε να επισκεφθείτε γιατρό

Η στιγμιαία ζάλη είναι συνήθως αθώα. Ωστόσο υπάρχουν κόκκινες σημαίες που απαιτούν επείγουσα ιατρική περίθαλψη. Εάν η ζάλη συνοδεύεται από διπλωπία αδυναμία στην ομιλία δυσκολία στην κατάποση ή μούδιασμα στα άκρα ίσως υποδηλώνει παροδικό ισχαιμικό επεισόδιο στον εγκέφαλο.

Αν η ζάλη διαρκεί για ώρες χωρίς να σταματά ακόμα και όταν το κεφάλι παραμένει ακίνητο και συνοδεύεται από ισχυρό πονοκέφαλο απώλεια ακοής ή βουητό στα αυτιά πρέπει να αποκλειστούν παθήσεις όπως η νόσος Meniere ή ιογενής λαβυρινθίτιδα.

Τέλος αν τα επεισόδια ζάλης προκαλούν πτώσεις ή λιποθυμικά επεισόδια επιβάλλεται η εισαγωγή σε νοσοκομείο για την προστασία του ασθενούς από επικίνδυνους τραυματισμούς στο κεφάλι και πλήρη καρδιολογικό έλεγχο.

15. Συχνές Ερωτήσεις FAQ

1. Είναι η ζάλη αυτή σημάδι ότι έχω υψοφοβία;

Όχι η υψοφοβία είναι ψυχολογικός φόβος του ύψους. Η ζάλη κατά την ανάσπαση της κεφαλής είναι ξεκάθαρα φυσιολογική ή μηχανική αντίδραση του νευρικού και αιθουσαίου συστήματος.

2. Βοηθάει να φοράω γυαλιά ηλίου όταν κοιτάζω ψηλά;

Ναι τα γυαλιά ηλίου μειώνουν την ένταση του φωτός και τη θάμβωση ελαττώνοντας το οπτικό στρες που δέχεται ο εγκέφαλος βοηθώντας τον να διατηρήσει καλύτερα την ισορροπία.

3. Μπορεί ένα απλό κρύωμα να προκαλέσει αυτή τη ζάλη;

Η ιογενής λοίμωξη του αναπνευστικού μπορεί να μεταφερθεί στο έσω ους προκαλώντας ελαφριά λαβυρινθίτιδα και καθιστώντας το κέντρο ισορροπίας υπερευαίσθητο στις αλλαγές θέσης του κεφαλιού.

4. Υπάρχει χάπι για τη ζάλη όταν κοιτάζω ψηλά;

Δεν υπάρχει ειδικό χάπι. Τα κατασταλτικά του λαβυρίνθου βηταϊστίνη χορηγούνται για παθήσεις του αυτιού αλλά αν η αιτία είναι αυχενική ή οπτική τα φάρμακα δεν προσφέρουν ανακούφιση.

5. Γιατί νιώθω ναυτία όταν με πιάνει αυτή η ζάλη;

Το κέντρο ισορροπίας στον εγκέφαλο γειτνιάζει στενά με το κέντρο του εμέτου. Όταν το σύστημα ισορροπίας απορρυθμίζεται διεγείρει αντανακλαστικά το στομάχι προκαλώντας ναυτία.

6. Έχει σχέση η αρτηριακή μου πίεση με αυτό;

Η χαμηλή αρτηριακή πίεση μειώνει την αιμάτωση του εγκεφάλου κάνοντάς σας πιο επιρρεπείς στη σκοτοδίνη όταν κάνετε απότομες κινήσεις με το κεφάλι.

7. Αν μείνω ακίνητος κοιτώντας ψηλά η ζάλη θα περάσει;

Αν η αιτία είναι οι ωτόλιθοι η ζάλη θα σταματήσει μετά από λίγα δευτερόλεπτα ακινησίας. Αν η αιτία είναι αυχενική συμπίεση αρτηριών η ζάλη μπορεί να παραμείνει όσο το κεφάλι είναι γερμένο προς τα πίσω.

16. Βιβλιογραφία

• Διαβάστε σχετικές κλινικές μελέτες στο PubMed
• Αναζήτηση ακαδημαϊκών άρθρων στο Google Scholar

Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.