Τι προκαλεί σοβαρή ξηρότητα και ξεφλούδισμα (απολέπιση) στο δέρμα του προσώπου;

1. Εισαγωγή: Αιτιολογία Ξηροδερμίας και Απολέπισης

Η σοβαρή ξηρότητα και το ξεφλούδισμα (απολέπιση) στο πρόσωπο προκαλούνται από τη ρήξη του επιδερμικού φραγμού (απώλεια υγρασίας και λιπιδίων, κυρίως κεραμιδίων), η οποία πυροδοτείται από ακραίες καιρικές συνθήκες (κρύο, αέρας), σκληρά καλλυντικά και καθαριστικά, φλεγμονώδεις δερματοπάθειες (όπως το έκζεμα ή η σμηγματορροϊκή δερματίτιδα) και ενδοκρινολογικές διαταραχές (υποθυρεοειδισμός).

Η ξηροδερμία (Xerosis cutis) δεν είναι απλώς ένα αισθητικό πρόβλημα, αλλά μια κλινική εκδήλωση της ανικανότητας της επιδερμίδας να διατηρήσει το απαραίτητο νερό στα κύτταρά της. Όταν το νερό εξατμίζεται, τα κύτταρα του δέρματος συρρικνώνονται και οι δεσμοί τους σπάνε, προκαλώντας το ορατό “ξεφλούδισμα” (παθολογική απολέπιση της κερατίνης στιβάδας).

Το δέρμα του προσώπου είναι ιδιαίτερα ευάλωτο, καθώς, σε αντίθεση με το σώμα μας, είναι διαρκώς εκτεθειμένο στους περιβαλλοντικούς ρύπους, την υπεριώδη ακτινοβολία και τις ακραίες θερμοκρασίες. Η αναζήτηση της ακριβούς αιτίας – είτε πρόκειται για γενετική προδιάθεση (ατοπία), είτε για εξωγενή χημικό ερεθισμό – αποτελεί τον θεμέλιο λίθο για τη σωστή δερματολογική αποκατάσταση.

2. Η Φυσιολογία του Επιδερμικού Φραγμού (Κερατίνη Στιβάδα)

Για να κατανοήσουμε το ξεφλούδισμα, πρέπει να εξετάσουμε την εξωτερική στιβάδα του δέρματος (κερατίνη στιβάδα). Σε υγιείς συνθήκες, η κερατίνη στιβάδα μοιάζει με έναν «τοίχο από τούβλα και λάσπη». Τα «τούβλα» είναι τα νεκρά κύτταρα (κερατινοκύτταρα) και η «λάσπη» (διακυτταρικό τσιμέντο) αποτελείται από λιπίδια (κεραμίδια, χοληστερόλη, ελεύθερα λιπαρά οξέα).

Αυτό το ισχυρό τείχος έχει διπλό σκοπό: εμποδίζει τους ερεθιστικούς παράγοντες (μικρόβια, χημικά) να εισέλθουν και, ταυτόχρονα, «κλειδώνει» το νερό στο εσωτερικό του δέρματος (αποτρέποντας τη Διαδερμική Απώλεια Νερού – TEWL).

Όταν, για οποιονδήποτε λόγο, τα λιπίδια της «λάσπης» εξαντληθούν (λόγω σαπουνιών, καιρού ή γενετικής έλλειψης), ο φραγμός σπάει. Το νερό εξατμίζεται ανεξέλεγκτα στο περιβάλλον, τα кераτινοκύτταρα στεγνώνουν, διπλώνονται και αποσπώνται σε μεγάλες πλάκες (νιφάδες), δημιουργώντας το σύμπτωμα της άγριας, ξεφλουδισμένης επιδερμίδας.

3. Περιβαλλοντικοί Παράγοντες: Κρύο, Αέρας και Υγρασία

Ο καιρός είναι ίσως ο συχνότερος μη παθολογικός εχθρός του προσώπου. Κατά τη διάρκεια του χειμώνα (Winter Itch), η εξωτερική θερμοκρασία πέφτει δραματικά, συνοδευόμενη από ραγδαία πτώση της υγρασίας (ξηρός αέρας). Παράλληλα, οι εσωτερικοί χώροι θερμαίνονται υπερβολικά, αφαιρώντας όλη την υγρασία του δωματίου.

Αυτό το αφύσικα ξηρό περιβάλλον λειτουργεί σαν σφουγγάρι, αντλώντας κυριολεκτικά την υγρασία μέσα από την επιδερμίδα του προσώπου (που είναι το μόνο ακάλυπτο σημείο). Ο κρύος, παγωμένος αέρας επιδεινώνει τη μηχανική φθορά.

Επιπλέον, η συνήθεια του πλυσίματος με πολύ ζεστό (καυτό) νερό για ανακούφιση από το κρύο, αποτελεί το τελειωτικό χτύπημα: το καυτό νερό “λιώνει” και παρασύρει τα φυσικά έλαια του προσώπου, οδηγώντας σε άμεσο τράβηγμα και απολέπιση μέσα σε λίγα λεπτά.

4. Ατοπική Δερματίτιδα (Έκζεμα) στο Πρόσωπο

Σε πολλούς ασθενείς, η ξηρότητα δεν είναι απλώς περιβαλλοντική, αλλά βαθιά γενετική. Η Ατοπική Δερματίτιδα (έκζεμα) είναι μια χρόνια, φλεγμονώδης νόσος, η οποία συχνά εντοπίζεται στα βλέφαρα, γύρω από το στόμα (περιστοματικά) και στα μάγουλα.

Οι ασθενείς με έκζεμα φέρουν γενετική μετάλλαξη (π.χ. στο γονίδιο της φιλαγκρίνης), η οποία καθιστά τον επιδερμικό φραγμό δομικά ελαττωματικό. Το δέρμα δεν παράγει επαρκή λιπίδια. Το αποτέλεσμα είναι εξαιρετικά ξηρό, ερυθρό (κόκκινο) και τραχύ δέρμα που ξεφλουδίζει ακατάπαυστα.

Το κλασικό, αλάνθαστο σύμπτωμα του εκζέματος, που το διαχωρίζει από την απλή ξηροδερμία, είναι ο αφόρητος κνησμός (φαγούρα). Το δέρμα δεν είναι απλώς στεγνό, αλλά “καίει” και φαγουρίζει εξοργιστικά, με τον ασθενή να τρίβει το πρόσωπό του (αυξάνοντας τη φλεγμονή και την απολέπιση).

5. Σμηγματορροϊκή Δερματίτιδα: Φλεγμονή από Μύκητες (Malassezia)

Ένα παράδοξο αίτιο “ξηροδερμίας”, το οποίο συγχέεται εξαιρετικά συχνά, είναι η Σμηγματορροϊκή Δερματίτιδα. Σε αυτή την πάθηση, το δέρμα δεν είναι στεγνό επειδή του λείπει το λίπος· αντιθέτως, παράγει υπερβολικό σμήγμα (λιπαρότητα).

Ο λιπόφιλος (αγαπά το λίπος) μύκητας *Malassezia*, ο οποίος αποτελεί φυσιολογικό κάτοικο του δέρματος, τρέφεται με αυτό το πλεονάζον σμήγμα. Σε ορισμένα άτομα, τα υποπροϊόντα του μύκητα (ελεύθερα λιπαρά οξέα) πυροδοτούν μια έντονη, φλεγμονώδη αντίδραση (αλλεργία).

Η φλεγμονή αυτή αναγκάζει τα κύτταρα του δέρματος να πολλαπλασιαστούν ταχύτατα και να αποκολληθούν (ξεφλούδισμα). Τα λέπια της σμηγματορροϊκής δερματίτιδας εντοπίζονται χαρακτηριστικά γύρω από τη μύτη (ρινοχειλικές αύλακες), στα φρύδια και τη γραμμή των μαλλιών, και τείνουν να είναι υποκίτρινα, ελαφρώς λιπαρά (δίκην πιτυρίδας), συνοδευόμενα από ερυθρότητα.

6. Δερματίτιδα Εξ Επαφής (Αλλεργιογόνα και Ερεθιστικά Καλλυντικά)

Μια εξαιρετικά συχνή, τεχνητή αιτία ξηρότητας και ξεφλουδίσματος, είναι η αντίδραση του δέρματος στα προϊόντα που εφαρμόζουμε. Η Δερματίτιδα Εξ Επαφής χωρίζεται σε Ερεθιστική (τοξική δράση χημικού) και Αλλεργική (ανοσολογική απόκριση).

Η ερεθιστική δερματίτιδα προκαλείται από σκληρά σαπούνια, τονωτικές λοσιόν με αλκοόλ, scrubs (απολεπιστικά με κόκκους) ή οξέα φρούτων (AHA/BHA) που “γδέρνουν” χημικά και διαλύουν τα λιπίδια του φραγμού. Το πρόσωπο αποκτά αίσθηση καύσου (“καίει”), κοκκινίζει και ξεφλουδίζει.

Η αλλεργική δερματίτιδα είναι αντίδραση του ανοσοποιητικού σε συγκεκριμένα συστατικά των καλλυντικών, όπως αρώματα (fragrance), συντηρητικά (parabens, MCI) ή βαφές μαλλιών, η οποία εκδηλώνεται ως έντονο, ανάγλυφο, ξεφλουδισμένο έκζεμα λίγες ημέρες μετά την έκθεση.

7. Ροδόχρους Νόσος (Rosacea) και Διαταραχή του Φραγμού

Η Ροδόχρους νόσος παραδοσιακά συνδέεται με έντονο ερύθημα (κοκκίνισμα), σπασμένα αγγεία (ευρυαγγείες) και κόκκινα σπυράκια, ιδιαίτερα στις κεντρικές περιοχές του προσώπου (μύτη, μάγουλα).

Ωστόσο, ένα κρίσιμο χαρακτηριστικό των ασθενών με ροδόχρου νόσο είναι η ύπαρξη ενός βαθιά ευαίσθητου και διαταραγμένου επιδερμικού φραγμού. Η χρόνια, υποκλινική φλεγμονή καταστρέφει την οργάνωση των λιπιδίων.

Ως αποτέλεσμα, η πλειονότητα των ασθενών (ακόμη και όσοι έχουν λιπαρό δέρμα) βιώνουν ένα μόνιμο αίσθημα «τραβήγματος» (ξηρότητας) και μικροσκοπικής απολέπισης. Η εφαρμογή των περισσότερων καλλυντικών ή αντηλιακών προκαλεί αίσθημα καύσου και κνησμό, καθώς διεισδύουν ανεξέλεγκτα μέσω του ραγισμένου φραγμού.

8. Φαρμακευτική Αγωγή (Ρετινοειδή, Υπεροξείδιο του Βενζοϋλίου)

Η φαρμακογενής ξηροδερμία (αυτή που προκαλείται εσκεμμένα από θεραπείες) αποτελεί αναμενόμενη παρενέργεια (και σε κάποιο βαθμό, μέρος του μηχανισμού δράσης) ισχυρών δερματολογικών φαρμάκων.

Τα τοπικά ρετινοειδή (όπως η τρετινοΐνη ή η αδαπαλένη), τα οποία θεωρούνται ο “χρυσός κανόνας” για τη θεραπεία της ακμής και της αντιγήρανσης, επιταχύνουν βίαια τον κυτταρικό κύκλο του δέρματος (cell turnover). Αναγκάζουν την επιδερμίδα να αποβάλλει τα νεκρά της κύτταρα με τεράστια ταχύτητα. Εάν το δέρμα δεν έχει συνηθίσει (tolerance), το αποτέλεσμα είναι οξεία απολέπιση (ξεφλούδισμα) και ερεθισμός, το λεγόμενο «retinization process».

Το ίδιο ισχύει για το υπεροξείδιο του βενζοϋλίου (αντιβακτηριδιακό για την ακμή) ή τα χάπια ισοτρετινοΐνης (Roaccutane), τα οποία “στεγνώνουν” ριζικά τους σμηγματογόνους αδένες (κλείνοντας την παροχή φυσικών ελαίων), προκαλώντας ακραία ξηρότητα στο πρόσωπο και κυρίως στα χείλη (χειλίτιδα).

9. Ηλιακή Ακτινοβολία και Φωτογήρανση

Ενώ συνήθως κατηγορούμε τον χειμώνα για την ξηροδερμία, η χρόνια, απροστάτευτη έκθεση στον ήλιο (υπεριώδης ακτινοβολία UV) προκαλεί εξίσου σοβαρές, μη αναστρέψιμες βλάβες στη λειτουργία του δέρματος (φωτογήρανση).

Οι ακτίνες UV προκαλούν οξειδωτικό στρες, το οποίο καταστρέφει το κολλαγόνο και την ελαστίνη στο χόριο (βαθύτερο στρώμα), ενώ παράλληλα παχαίνουν αφύσικα την κερατίνη στιβάδα (το δέρμα γίνεται σκληρό, τραχύ και παχύ). Παράλληλα, οι ακτίνες μειώνουν την παραγωγή υαλουρονικού οξέος, το οποίο δρα ως ο βασικός μαγνήτης υγρασίας του δέρματος.

Το αποτέλεσμα είναι ένα φωτογηρασμένο δέρμα, το οποίο φαίνεται μόνιμα αφυδατωμένο, “σπασμένο” σε λεπτές γραμμές (σαν πάπυρος), παρουσιάζοντας συνεχή, λεπτή απολέπιση η οποία δεν βελτιώνεται επαρκώς με τις απλές ενυδατικές κρέμες.

10. Διατροφικές Ελλείψεις και Ενυδάτωση του Οργανισμού

Το δέρμα αποτελεί τον καθρέφτη της γενικής (συστηματικής) υγείας του οργανισμού. Η επαρκής ενυδάτωση ξεκινά εκ των έσω, αν και η κατανάλωση 8 ποτηριών νερού την ημέρα δεν αρκεί για να λύσει ένα έκζεμα, καθώς το πρόβλημα (όπως προαναφέρθηκε) είναι η απώλεια (εξάτμιση) του νερού λόγω κακού φραγμού, όχι η έλλειψη πρόσληψης.

Ωστόσο, συγκεκριμένες διατροφικές ελλείψεις είναι καταστροφικές για τα δερματικά λιπίδια. Η ακραία έλλειψη Βιταμίνης Α, Ψευδαργύρου ή απαραίτητων λιπαρών οξέων (Ωμέγα-3 και Ωμέγα-6), εμποδίζει την παραγωγή υγιούς σμήγματος (των φυσικών ελαίων) και την ομαλή κερατινοποίηση, οδηγώντας σε άγριο, τραχύ και ξηρό δέρμα.

Ακραίες δίαιτες που αποκλείουν πλήρως τα λιπαρά προκειμένου να επιτευχθεί ταχεία απώλεια βάρους, έχουν ως άμεση και ορατή συνέπεια ένα θαμπό, στεγνό δέρμα προσώπου που ξεφλουδίζει.

11. Ενδοκρινολογικές Διαταραχές (Υποθυρεοειδισμός)

Ο θυρεοειδής αδένας λειτουργεί ως ο θερμοστάτης και ρυθμιστής του μεταβολισμού ολόκληρου του σώματος, συμπεριλαμβανομένων των δερματικών κυττάρων και των σμηγματογόνων αδένων. Στον υποθυρεοειδισμό, η παραγωγή θυρεοειδικών ορμονών μειώνεται δραματικά.

Αυτή η μεταβολική επιβράδυνση μεταφράζεται άμεσα σε μειωμένη έκκριση ιδρώτα και σμήγματος (των φυσικών λιπαντικών του δέρματος). Η επιδερμίδα καθίσταται εξαιρετικά ξηρή (xerosis), παχιά, σκληρή και “σαν ζύμη” (λόγω συσσώρευσης μιας ουσίας που λέγεται μυξοίδημα), και ξεφλουδίζει συνεχώς.

Αν η σοβαρή, επίμονη ξηροδερμία του προσώπου συνοδεύεται από ανεξήγητη κόπωση, αύξηση βάρους, αίσθημα κρύου και απώλεια του εξωτερικού τριτημορίου των φρυδιών, ο έλεγχος του θυρεοειδούς (TSH, FT4) είναι επιβεβλημένος.

12. Λανθασμένη Ρουτίνα Περιποίησης (Skin Care Mistakes)

Στον βωμό της αισθητικής και του «καθαρού» δέρματος, συχνά γίνονται τεράστια λάθη στην καθημερινή ρουτίνα. Το συχνότερο είναι η υπερβολική απολέπιση (over-exfoliation). Η καθημερινή χρήση ισχυρών οξέων (σαλικυλικό, γλυκολικό) αφαιρεί βίαια την κερατίνη στιβάδα (τα προστατευτικά νεκρά κύτταρα), αφήνοντας τον φραγμό απογυμνωμένο.

Δεύτερον, η χρήση σαπουνιών με υψηλό pH (αλκαλικά) διαταράσσει τον προστατευτικό όξινο μανδύα του δέρματος (φυσιολογικό pH: 5.5). Σε αλκαλικό περιβάλλον, τα ένζυμα που φροντίζουν για τη δημιουργία κεραμιδίων καταστρέφονται, πυροδοτώντας ξηρότητα.

Τέλος, το στέγνωμα του προσώπου στον αέρα (χωρίς την άμεση εφαρμογή ενυδατικής κρέμας ενώ το δέρμα είναι ακόμη νωπό) επιτρέπει στο νερό να εξατμιστεί, παρασύροντας μαζί του και τα εναπομείναντα αποθέματα υγρασίας (osmotic loss).

13. Κλινική Διάγνωση: Πότε Απαιτείται Δερματολογικός Έλεγχος;

Μια απλή περιβαλλοντική (εποχική) ξηροδερμία αντιμετωπίζεται συνήθως στο σπίτι με καλές ενυδατικές κρέμες. Εάν, ωστόσο, το ξεφλούδισμα επιμένει πέραν των δύο εβδομάδων, χειροτερεύει, ή συνοδεύεται από “κόκκινα σημάδια”, απαιτείται δερματολογική διάγνωση.

Εάν οι περιοχές που ξεφλουδίζουν εμφανίζουν ρωγμές που αιμορραγούν ή ορορροούν (τρέχουν κίτρινο, κολλώδες υγρό), υπάρχει υψηλός κίνδυνος δευτεροπαθούς βακτηριακής λοίμωξης (π.χ. από Σταφυλόκοκκο).

Παρόμοια, εάν το ξεφλούδισμα συνοδεύεται από «φτερούγες πεταλούδας» (κόκκινο εξάνθημα στα μάγουλα και τη μύτη που επιδεινώνεται με τον ήλιο), ο δερματολόγος πρέπει να αποκλείσει συστηματικά αυτοάνοσα νοσήματα, όπως ο Συστηματικός Ερυθηματώδης Λύκος.

14. Θεραπευτική Αποκατάσταση του Φραγμού (Κεραμίδια, Υαλουρονικό)

Η πρωταρχική θεραπεία για κάθε μορφή ξηροδερμίας είναι η χρήση μαλακτικών κρεμών (emollients) που μιμούνται (αντιγράφουν) τα φυσικά λιπίδια της επιδερμίδας, επισκευάζοντας το «τείχος».

Τα πιο αποτελεσματικά συστατικά είναι τα Κεραμίδια (Ceramides) (που αναπληρώνουν τη “λάσπη” των κυττάρων), η γλυκερίνη (που τραβάει νερό) και η βαζελίνη ή το σκουαλάνιο (που δημιουργούν ένα φιλμ προστασίας για να μην εξατμίζεται η υγρασία – occlusives).

Το Υαλουρονικό Οξύ είναι ένα μακρομόριο ικανό να συγκρατεί τεράστιες ποσότητες νερού. Ωστόσο, πρέπει να εφαρμόζεται πάντα σε νωπό πρόσωπο και να «σφραγίζεται» από πάνω με μια πιο παχιά (λιπαρή) κρέμα, διότι εάν εφαρμοστεί σε εντελώς ξηρό δέρμα και σε ξηρό περιβάλλον, ενδέχεται να τραβήξει νερό *από τα βαθύτερα στρώματα* του δέρματος, επιδεινώνοντας την ξηρότητα.

15. Φαρμακευτικές Παρεμβάσεις (Τοπικά Στεροειδή, Αναστολείς Καλσινευρίνης)

Εάν ο φραγμός έχει φλεγμαίνει σοβαρά (π.χ. ενεργό έκζεμα ή σμηγματορροϊκή δερματίτιδα), η απλή κρέμα δεν αρκεί. Ο δερματολόγος θα συνταγογραφήσει τοπικά κορτικοστεροειδή (κορτιζόνη) χαμηλής ισχύος για λίγες ημέρες, προκειμένου να κατασταλεί άμεσα η φλεγμονή, η ερυθρότητα και ο κνησμός, σταματώντας έτσι τη διαρκή απολέπιση.

Διότι το δέρμα του προσώπου είναι εξαιρετικά λεπτό και η μακροχρόνια χρήση κορτιζόνης μπορεί να το λεπτύνει περαιτέρω (ατροφία), τα σύγχρονα όπλα της Δερματολογίας είναι οι τοπικοί αναστολείς καλσινευρίνης (tacrolimus, pimecrolimus). Αυτές οι αλοιφές σταματούν την αλλεργική (φλεγμονώδη) αντίδραση του εκζέματος στο πρόσωπο με απόλυτη ασφάλεια για μακροχρόνια χρήση (steroid-sparing agents).

Στην περίπτωση της σμηγματορροϊκής δερματίτιδας (όπου το αίτιο είναι μύκητας), η εφαρμογή τοπικών αντιμυκητιασικών (π.χ. κετοκοναζόλη 2%) θα εκριζώσει τον μύκητα Malassezia, σταματώντας τη ρίζα της φλεγμονής και εξαφανίζοντας τις νιφάδες ξεφλουδίσματος εντός εβδομάδων.

16. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Να τρίψω το πρόσωπό μου με scrub για να φύγουν τα “πετσάκια” (το ξεφλούδισμα);

Απαγορεύεται αυστηρά. Το μηχανικό τρίψιμο (scrub) σε ένα ήδη ξηρό και ξεφλουδισμένο (τραυματισμένο) δέρμα θα καταστρέψει εντελώς τον ήδη αδύναμο φραγμό, προκαλώντας τεράστια φλεγμονή, ερυθρότητα και περισσότερο ξεφλούδισμα την επόμενη ημέρα.

2. Μήπως φταίει που πλένω το πρόσωπό μου πολύ συχνά;

Ναι. Το υπερβολικό πλύσιμο, ειδικά με σκληρά σαπούνια, αφαιρεί τα φυσικά λιπίδια (έλαια) του προσώπου. Ο καθαρισμός πρέπει να γίνεται με ήπια, μη-αφρίζοντα (hydrating cleansers) καθαριστικά, το πολύ δύο φορές την ημέρα.

3. Έχω λιπαρό δέρμα (με ακμή), γιατί ξεφλουδίζω;

Το ξεφλούδισμα στο λιπαρό δέρμα οφείλεται συνήθως είτε σε σμηγματορροϊκή δερματίτιδα (ο μύκητας τρέφεται με το λίπος και προκαλεί νιφάδες), είτε στη χρήση εξαιρετικά ισχυρών και ξηραντικών φαρμάκων για την ακμή.

4. Τι είναι τα κεραμίδια (ceramides) στις κρέμες;

Είναι λιπίδια που αποτελούν το 50% της φυσικής προστατευτικής στοιβάδας (της «κόλλας») του δέρματός μας. Η χρήση τους σε κρέμες επιδιορθώνει τις «ρωγμές» του ξηρού δέρματος.

5. Το άγχος μπορεί να ξεράνει το πρόσωπό μου;

Το άγχος δεν στεγνώνει το δέρμα άμεσα, αλλά η κορτιζόλη του στρες πυροδοτεί φλεγμονές (έξαρση εκζέματος, ψωρίασης, ροδόχρου), οι οποίες με τη σειρά τους καταστρέφουν τον φραγμό και οδηγούν σε ξηρότητα.

6. Μήπως δεν πίνω αρκετό νερό;

Η συστημική ενυδάτωση είναι σημαντική, αλλά ένα ξηρό πρόσωπο υποφέρει από αδυναμία *συγκράτησης* του νερού. Όσο νερό και αν πιείτε, αν ο φραγμός (το τείχος του δέρματος) έχει ρωγμές, το νερό θα εξατμιστεί (Trans-Epidermal Water Loss). Χρειάζεστε μαλακτικές κρέμες.

7. Γιατί το δέρμα μου “καίει” (τσούζει) όταν βάζω ενυδατική κρέμα;

Το τσούξιμο είναι η απόλυτη ένδειξη ότι ο επιδερμικός φραγμός έχει σπάσει πλήρως (μικροσκοπικές ρωγμές). Ακόμη και οι πιο απλές ουσίες διαπερνούν στα βαθύτερα στρώματα και ερεθίζουν τα νεύρα. Επιλέξτε απολύτως απλές φαρμακευτικές κρέμες, χωρίς κανένα άρωμα ή αιθέρια έλαια.

17. Βιβλιογραφία

• Proksch E, et al. The skin: an indispensable barrier. Exp Dermatol. 2008.
• Simpson EL, et al. When does atopic dermatitis warrant systemic therapy? J Am Acad Dermatol. 2013.
• Borda LJ, Wikramanayake TC. Seborrheic Dermatitis and Dandruff: A Comprehensive Review. J Clin Investig Dermatol. 2015.

Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.