1. Εισαγωγή
Ο οξύς πόνος στα αυτιά κατά τη διάρκεια της απογείωσης προκαλείται από τη διαφορά πίεσης μεταξύ του μέσου ωτός και της καμπίνας του αεροπλάνου. Καθώς η εξωτερική ατμοσφαιρική πίεση μειώνεται ραγδαία κατά την άνοδο ο αέρας που βρίσκεται εγκλωβισμένος πίσω από το τύμπανο διαστέλλεται πιέζοντας βίαια την τυμπανική μεμβράνη προς τα έξω. Όταν η ευσταχιανή σάλπιγγα αδυνατεί να ανοίξει εγκαίρως για να εξισορροπήσει την πίεση η μηχανική αυτή τάση ενεργοποιεί τους τοπικούς υποδοχείς πόνου προκαλώντας τη χαρακτηριστική ενόχληση.
Το ανθρώπινο αυτί είναι ένας εξαιρετικά ακριβής αισθητήρας βαρομετρικών αλλαγών. Στο έδαφος η πίεση και στις δύο πλευρές του τυμπάνου είναι απολύτως ίση επιτρέποντας την απρόσκοπτη δόνηση της μεμβράνης για την ακοή. Η πτήση με αεροπλάνο ωστόσο υποβάλλει αυτό το ευαίσθητο σύστημα σε αφύσικες προκλήσεις τις οποίες το σώμα δεν είναι πάντα ικανό να διαχειριστεί αυτόματα.
Το φαινόμενο αυτό αναφέρεται ιατρικά ως ωτικό βαρότραυμα. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων είναι μια καλοήθης και παροδική κατάσταση. Η γνώση της ανατομίας και των νόμων της φυσικής των αερίων βοηθά σημαντικά στην εφαρμογή σωστών τεχνικών οι οποίες προλαμβάνουν τον πόνο και εξασφαλίζουν ένα άνετο ταξίδι.
2. Ανατομία του μέσου ωτός
Το αυτί χωρίζεται σε τρία τμήματα. Το εξωτερικό αυτί συλλέγει τους ήχους το εσωτερικό αυτί μετατρέπει τις δονήσεις σε ηλεκτρικά σήματα και το μέσο ους αποτελεί τον ενδιάμεσο μηχανικό θάλαμο.
Το μέσο ους είναι μια μικρή κοιλότητα πίσω από την τυμπανική μεμβράνη η οποία περιέχει τα τρία ακουστικά οστάρια και φυσικά αέρα. Ο αέρας αυτός απορροφάται διαρκώς από τους περιβάλλοντες ιστούς του βλεννογόνου.
Για να διατηρηθεί η ισορροπία της πίεσης ο αέρας που απορροφάται πρέπει να αναπληρώνεται. Η μόνη οδός επικοινωνίας αυτής της κλειστής κοιλότητας με το εξωτερικό περιβάλλον είναι ένας στενός σωλήνας που ονομάζεται ευσταχιανή σάλπιγγα.
3. Η λειτουργία της ευσταχιανής σάλπιγγας
Η ευσταχιανή σάλπιγγα εκτείνεται από το μέσο ους μέχρι τον ρινοφάρυγγα ακριβώς πίσω από τη μύτη. Στον μέσο ενήλικα έχει μήκος περίπου τριάμισι εκατοστά και παραμένει φυσιολογικά κλειστή για να προστατεύει το αυτί από μικρόβια και εκκρίσεις.
Κατά τη διάρκεια της κατάποσης ή του χασμουρητού οι μύες του υπερώιου ιστίου συσπώνται και ανοίγουν στιγμιαία τη σάλπιγγα. Αυτό το μικρό άνοιγμα επιτρέπει την ανταλλαγή αερίων εξισώνοντας την πίεση στο μέσο ους με την ατμοσφαιρική πίεση.
Η λειτουργία της είναι ζωτικής σημασίας. Όταν παρουσιάζει δυσλειτουργία λόγω φλεγμονής ή ανατομικής ιδιαιτερότητας ο αέρας παγιδεύεται μέσα στο αυτί μετατρέποντας το μέσο ους σε έναν στεγανό θάλαμο που αδυνατεί να προσαρμοστεί στις περιβαλλοντικές αλλαγές.
4. Η φυσική των αερίων κατά την απογείωση
Σύμφωνα με τον νόμο του Boyle στη φυσική όταν η πίεση ενός αερίου μειώνεται ο όγκος του αυξάνεται υποθέτοντας ότι η θερμοκρασία παραμένει σταθερή. Αυτή είναι η θεμελιώδης αρχή που εξηγεί τον πόνο στο αεροπλάνο.
Κατά την απογείωση και την άνοδο του αεροσκάφους η ατμοσφαιρική πίεση μέσα στην καμπίνα μειώνεται. Αν και τα αεροπλάνα διαθέτουν συστήματα συμπίεσης η πίεση στην καμπίνα κατά την πτήση ισοδυναμεί με υψόμετρο περίπου οκτώ χιλιάδων ποδών.
Αυτή η μείωση της εξωτερικής πίεσης αναγκάζει τον αέρα που βρίσκεται εγκλωβισμένος στο μέσο ους να διασταλεί. Ο διογκωμένος αέρας χρειάζεται περισσότερο χώρο πιέζοντας απεγνωσμένα τα τοιχώματα της κοιλότητας.
5. Διάταση της τυμπανικής μεμβράνης
Ο μόνος ελαστικός ιστός στο μέσο ους είναι η τυμπανική μεμβράνη. Καθώς ο αέρας διαστέλλεται σπρώχνει το τύμπανο προς τα έξω δημιουργώντας μια μηχανική καμπυλότητα.
Αυτή η βίαιη παραμόρφωση τεντώνει τις ίνες του τυμπάνου πέρα από το φυσιολογικό τους όριο. Το τεντωμένο τύμπανο δεν μπορεί να δονηθεί σωστά όταν προσκρούουν πάνω του ηχητικά κύματα οδηγώντας στην αίσθηση του βουλώματος και της μειωμένης ακοής.
Η μηχανική πίεση συνεχίζει να αυξάνεται όσο το αεροπλάνο ανεβαίνει. Εάν η ευσταχιανή σάλπιγγα δεν ανοίξει για να εκτονώσει τον περίσσιο αέρα η τάση στην τυμπανική μεμβράνη γίνεται αφόρητη.
6. Νευρική διέγερση και πρόκληση πόνου
Η τυμπανική μεμβράνη διαθέτει εξαιρετικά πλούσια νεύρωση λαμβάνοντας αισθητικούς κλάδους από το τρίδυμο και το γλωσσοφαρυγγικό νεύρο. Η παραμικρή διάταση του ιστού γίνεται άμεσα αντιληπτή.
Όταν η πίεση φτάσει σε οριακά επίπεδα οι αλγοϋποδοχείς εκπέμπουν ισχυρά σήματα πόνου. Ο πόνος αυτός περιγράφεται συνήθως ως οξύς διαπεραστικός και βαθύς προκαλώντας έντονη ανησυχία στον επιβάτη.
Αυτός ο πόνος λειτουργεί ως βιολογικός συναγερμός. Προειδοποιεί τον οργανισμό ότι η ανατομική ακεραιότητα του τυμπάνου κινδυνεύει αναγκάζοντας το άτομο να προβεί σε κινήσεις της γνάθου για να ανοίξει τις διόδους αερισμού.
7. Ο μηχανισμός του βαροτραύματος
Το ωτικό βαρότραυμα ταξινομείται ανάλογα με τη σοβαρότητά του. Στην ήπια μορφή του περιλαμβάνει απλώς συμφόρηση και πόνο χωρίς ορατές αλλοιώσεις του ιστού.
Σε πιο έντονες καταστάσεις η αρνητική ή θετική πίεση προκαλεί τοπική φλεγμονή. Αιμοφόρα αγγεία στον βλεννογόνο του μέσου ωτός διαρρηγνύονται γεμίζοντας την κοιλότητα με ορώδες υγρό ή ακόμα και αίμα προκειμένου να εξισορροπηθεί ο κενός χώρος.
Σε εξαιρετικά ακραίες περιπτώσεις όπου η διαφορά πίεσης αυξάνεται απότομα και η ευσταχιανή σάλπιγγα παραμένει ερμητικά κλειστή μπορεί να επέλθει πλήρης ρήξη της τυμπανικής μεμβράνης απελευθερώνοντας τον αέρα αλλά προκαλώντας προσωρινή κώφωση.
8. Πίνακας παραγόντων δυσλειτουργίας
Η παρακάτω δομή αναλύει τις καταστάσεις που επιδεινώνουν το πρόβλημα.
| Παθολογική Κατάσταση | Μηχανισμός Εμπλοκής |
|---|---|
| Αλλεργική ρινίτιδα | Οίδημα ρινικού βλεννογόνου, φραγή στομίου σάλπιγγας |
| Κοινό κρυολόγημα | Παραγωγή παχύρρευστης βλέννας γύρω από τον ρινοφάρυγγα |
| Υπερτροφία αδενοειδών εκβλαστήσεων | Μηχανική πίεση και απόφραξη της ευσταχιανής σάλπιγγας |
| Σκολίωση ρινικού διαφράγματος | Ασύμμετρη ροή αέρα και ανεπαρκής αερισμός του μέσου ωτός |
9. Η συμβολή της ρινικής συμφόρησης
Οποιαδήποτε πάθηση προκαλεί βούλωμα στη μύτη αντανακλάται άμεσα στα αυτιά. Η βλεννογόνος επένδυση της μύτης και της ευσταχιανής σάλπιγγας είναι συνεχής. Έτσι μια φλεγμονή στη μύτη εξαπλώνεται γρήγορα στον σωλήνα.
Το φλεγμονώδες οίδημα κάνει τα τοιχώματα της σάλπιγγας να εφάπτονται μεταξύ τους κολλώντας στενά. Ακόμα και η έντονη κατάποση δεν επαρκεί για να υπερνικήσει αυτή τη συγκόλληση.
Η πτήση με κρυολόγημα θεωρείται σημαντικός παράγοντας κινδύνου. Οι ιατροί συνιστούν τη χρήση ρινικών αποσυμφορητικών σπρέι τριάντα λεπτά πριν την απογείωση για να διασφαλιστεί η βατότητα των αεραγωγών.
10. Διαφορά απογείωσης και προσγείωσης
Είναι ενδιαφέρον ότι η φυσική συμπεριφορά του αυτιού διαφέρει στα δύο στάδια της πτήσης. Στην απογείωση ο αέρας διαστέλλεται και προσπαθεί να βγει. Ο αέρας βρίσκει εύκολα τον δρόμο του προς τον φάρυγγα πιέζοντας τις «πόρτες» της σάλπιγγας.
Στην προσγείωση συμβαίνει το αντίθετο. Η πίεση στην καμπίνα αυξάνεται και ο αέρας πρέπει να μπει στο μέσο ους. Ωστόσο η βαλβίδα της σάλπιγγας έχει τέτοια ανατομία που λειτουργεί σαν ανεπίστροφη βαλβίδα καθιστώντας την είσοδο του αέρα πολύ πιο δύσκολη.
Γι αυτόν τον λόγο η πλειοψηφία των επιβατών αναφέρει πολύ ισχυρότερους πόνους και δυσκολίες κατά την κάθοδο του αεροσκάφους παρά κατά την αρχική άνοδο.
11. Πότε να επισκεφθείτε ωτορινολαρυγγολόγο
Αν το αίσθημα βουλώματος ή ο ήπιος πόνος παραμένει για μία έως δύο ημέρες μετά την πτήση συνήθως υποχωρεί από μόνος του καθώς ο οργανισμός απορροφά το υγρό.
Εάν όμως ο πόνος είναι ανυπόφορος παρατηρήσετε εκροή αίματος από τον ακουστικό πόρο ή αντιληφθείτε σημαντική έκπτωση της ακοής σας συνοδευόμενη από έντονες εμβοές απαιτείται άμεση ιατρική εξέταση.
Ο ειδικός θα πραγματοποιήσει ωτοσκόπηση για να ελέγξει την ακεραιότητα του τυμπάνου και μπορεί να χορηγήσει από του στόματος κορτικοστεροειδή ή αντιβιοτικά εάν διαπιστωθεί επιμόλυνση του συσσωρευμένου υγρού.
12. Μέθοδοι εξισορρόπησης της πίεσης
Η μάσηση τσίχλας ή η κατάποση υγρών κινητοποιεί τους μυς του φάρυγγα διευκολύνοντας το τακτικό άνοιγμα της σάλπιγγας κατά την άνοδο του αεροπλάνου. Σε βρέφη ο θηλασμός προσφέρει το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα.
Η δοκιμασία Valsalva είναι η πιο αποτελεσματική τεχνική. Κλείστε σφιχτά τη μύτη σας κρατήστε το στόμα σας κλειστό και φυσήξτε ελαφρά τον αέρα από τα πνευμόνια σας. Αυτή η πίεση αναγκάζει την ευσταχιανή σάλπιγγα να ανοίξει ωθώντας αέρα στο μέσο ους.
Είναι εξαιρετικά σημαντικό να εφαρμόζετε αυτές τις τεχνικές από την αρχή της πτήσης. Εάν περιμένετε μέχρι ο πόνος να γίνει οξύς η διαφορά πίεσης θα έχει «κλειδώσει» τη σάλπιγγα καθιστώντας την προσπάθεια μάταιη.
13. Συχνές Ερωτήσεις FAQ
1. Γιατί τα μωρά κλαίνε τόσο πολύ στο αεροπλάνο;
Η ευσταχιανή σάλπιγγα των βρεφών είναι πολύ πιο στενή οριζόντια και λιγότερο αποτελεσματική από αυτή των ενηλίκων. Επειδή δεν γνωρίζουν πώς να εξισορροπήσουν την πίεση βιώνουν οξύ πόνο τον οποίο εκφράζουν μέσω του κλάματος.
2. Υπάρχουν ειδικές ωτασπίδες για το αεροπλάνο;
Ναι στο εμπόριο κυκλοφορούν ωτασπίδες πτήσης εφοδιασμένες με κεραμικό φίλτρο. Το φίλτρο αυτό επιβραδύνει τη ροή του αέρα προς το τύμπανο δίνοντας περισσότερο χρόνο στο αυτί να προσαρμοστεί στις βαρομετρικές αλλαγές.
3. Είναι ασφαλές να πετάξω αν έχω λοίμωξη στο αυτί;
Οι ιατροί συνιστούν την αποφυγή των πτήσεων κατά τη διάρκεια ενεργού μέσης ωτίτιδας. Η παρουσία πύου στο αυτί καταργεί κάθε δυνατότητα εξισορρόπησης της πίεσης αυξάνοντας δραματικά τον κίνδυνο ρήξης του τυμπάνου.
4. Αν νυστάζω μπορώ να κοιμηθώ κατά την απογείωση;
Αποφύγετε τον ύπνο κατά τη διάρκεια της απογείωσης και της προσγείωσης. Κατά τον ύπνο ο ρυθμός της κατάποσης μειώνεται σημαντικά επιτρέποντας στην πίεση να χτιστεί αθόρυβα δημιουργώντας τις συνθήκες για σοβαρό βαρότραυμα μόλις ξυπνήσετε.
14. Βιβλιογραφία
Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.
