1. Εισαγωγή στα στοματικά έλκη
Μια τυπική άφθα στο στόμα διαρκεί συνήθως από επτά έως δεκατέσσερις ημέρες μέχρι την πλήρη επούλωσή της. Ο οξύς πόνος κορυφώνεται τις πρώτες τρεις έως τέσσερις ημέρες και στη συνέχεια υποχωρεί σταδιακά. Εάν το στοματικό έλκος είναι μεγαλύτερο σε μέγεθος ή βαθύτερο ενδέχεται να απαιτήσει έως και έξι εβδομάδες για να κλείσει πλήρως αφήνοντας ίσως μικρή ουλή.
Οι άφθες αποτελούν μια από τις συχνότερες φλεγμονώδεις παθήσεις της στοματικής κοιλότητας ταλαιπωρώντας τεράστιο ποσοστό του πληθυσμού. Πρόκειται για μικρά στρογγυλά ή ωοειδή έλκη τα οποία αναπτύσσονται στους μαλακούς ιστούς του στόματος όπως το εσωτερικό των χειλιών τα μάγουλα και η βάση των ούλων. Σε αντίθεση με τον επιχείλιο έρπη δεν είναι μεταδοτικές και δεν προκαλούνται από κάποιον ιό.
Η εμφάνισή τους προκαλεί δυσανάλογα μεγάλο πόνο σε σχέση με το μέγεθός τους δυσχεραίνοντας την ομιλία και τη μάσηση της τροφής. Η κατανόηση της διαδικασίας επούλωσης αποτρέπει τις λανθασμένες πρακτικές που παρατείνουν άσκοπα την ταλαιπωρία.
2. Ανατομία του στοματικού βλεννογόνου
Το εσωτερικό του στόματος επενδύεται από μια λεπτή και υγρή μεμβράνη τον στοματικό βλεννογόνο. Ο βλεννογόνος αυτός διαθέτει εξαιρετικά ταχύ ρυθμό κυτταρικής ανανέωσης. Τα επιφανειακά κύτταρα αποπίπτουν συνεχώς και αντικαθίστανται από νέα κύτταρα που μεταναστεύουν από τα βαθύτερα στρώματα εξασφαλίζοντας μια συνεχή προστατευτική ασπίδα.
Κάτω από αυτό το επιφανειακό στρώμα βρίσκεται ένα εξαιρετικά πλούσιο δίκτυο αιμοφόρων αγγείων και νευρικών απολήξεων. Αυτή η πυκνή νεύρωση είναι ο λόγος για τον οποίο η παραμικρή βλάβη στο στόμα γίνεται αντιληπτή με τόσο έντονο πόνο. Το σάλιο παίζει ζωτικό ρόλο διατηρώντας το περιβάλλον υγρό και παρέχοντας ένζυμα που εμποδίζουν την ανάπτυξη παθογόνων μικροβίων.
Όταν αυτή η ισορροπία διαταραχθεί και ο βλεννογόνος τραυματιστεί ξεκινά η δημιουργία της άφθας εκθέτοντας τον ευαίσθητο υποκείμενο ιστό στις χημικές ουσίες των τροφών.
3. Παθοφυσιολογία και δημιουργία του έλκους
Η δημιουργία μιας άφθας αποτελεί ουσιαστικά μια ανεξέλεγκτη τοπική ανοσολογική αντίδραση. Τα λευκά αιμοσφαίρια του ίδιου του οργανισμού επιτίθενται λανθασμένα στα επιθηλιακά κύτταρα του στοματικού βλεννογόνου. Αυτή η επίθεση προκαλεί τη νέκρωση των επιφανειακών κυττάρων δημιουργώντας μια μικροσκοπική κρατηροειδή πληγή.
Η πληγή αυτή βαθαίνει γρήγορα φτάνοντας στον υποβλεννογόνιο ιστό. Το κέντρο της άφθας καλύπτεται από μια κιτρινωπή ή γκριζωπή μεμβράνη η οποία αποτελείται από νεκρά κύτταρα και πρωτεΐνες του αίματος. Η περιφέρεια του έλκους είναι έντονα ερυθρή και οιδηματώδης υποδηλώνοντας την έντονη τοπική φλεγμονή.
Αυτή η ανοιχτή πληγή στερείται της φυσικής προστασίας του δέρματος με αποτέλεσμα τα οξέα και τα άλατα των τροφών να ερεθίζουν απευθείας τις νευρικές απολήξεις προκαλώντας τον χαρακτηριστικό διαπεραστικό πόνο.
4. Διαφορετικοί τύποι αφθών
Η ιατρική κλινική πράξη διαχωρίζει τις άφθες σε τρεις βασικές κατηγορίες. Οι μικρές άφθες αποτελούν το ογδόντα τοις εκατό των περιπτώσεων. Έχουν διάμετρο μικρότερη από ένα εκατοστό επουλώνονται μέσα σε μία έως δύο εβδομάδες και δεν αφήνουν καμία απολύτως ουλή. Είναι οι πλέον συνηθισμένες και ανταποκρίνονται άριστα στα συντηρητικά μέτρα.
Οι μεγάλες άφθες είναι πολύ πιο επώδυνες και η διάμετρός τους ξεπερνά το ένα εκατοστό. Το βάθος τους είναι μεγαλύτερο και τα όριά τους συχνά ακανόνιστα. Η επούλωσή τους διαρκεί περισσότερο από έναν μήνα και η φλεγμονή είναι τόσο ισχυρή που καταλείπει μόνιμη ουλή στον βλεννογόνο.
Οι ερπητόμορφες άφθες εμφανίζονται ως συστάδες δεκάδων μικροσκοπικών ελκών τα οποία συχνά ενώνονται δημιουργώντας μια μεγάλη ακανόνιστη πληγή. Παρά το όνομά τους δεν σχετίζονται με τον ιό του έρπητα και υποχωρούν εντός δεκαπέντε ημερών.
5. Ανοσολογικοί παράγοντες και άγχος
Η ακριβής αιτία που πυροδοτεί την επίθεση του ανοσοποιητικού συστήματος στον βλεννογόνο παραμένει ασαφής ωστόσο το έντονο ψυχολογικό στρες αποτελεί τον κυριότερο εκλυτικό παράγοντα. Σε περιόδους μεγάλου άγχους ο οργανισμός απελευθερώνει υψηλές ποσότητες κορτιζόλης καταστέλλοντας την ομαλή λειτουργία των αμυντικών μηχανισμών.
Αυτή η ανοσολογική απορρύθμιση καθιστά το στόμα εξαιρετικά ευάλωτο σε τοπικές φλεγμονές. Επίσης ασθενείς με αυτοάνοσα νοσήματα όπως η κοιλιοκάκη ή τα φλεγμονώδη νοσήματα του εντέρου παρουσιάζουν συχνότερα υποτροπιάζουσες άφθες υποδηλώνοντας μια γενικευμένη φλεγμονώδη προδιάθεση του οργανισμού.
Η διαχείριση του στρες και η επαρκής ανάπαυση αποτελούν καθοριστικά βήματα για τη μείωση της συχνότητας εμφάνισης των στοματικών ελκών.
6. Διατροφικές ελλείψεις και βιταμίνες
Η ακεραιότητα του στοματικού βλεννογόνου εξαρτάται άμεσα από τη διαθεσιμότητα συγκεκριμένων θρεπτικών συστατικών. Η έλλειψη βιταμίνης Β δώδεκα του φυλλικού οξέος και του σιδήρου ευθύνεται για ένα μεγάλο ποσοστό επίμονων στοματικών αφθών. Αυτά τα στοιχεία είναι απαραίτητα για την ταχεία κυτταρική διαίρεση και την αναγέννηση των ιστών.
Όταν ο οργανισμός στερείται αυτά τα δομικά υλικά ο βλεννογόνος γίνεται εξαιρετικά λεπτός και εύθρυπτος. Η παραμικρή τριβή από τη μάσηση της τροφής διαρρηγνύει τον ιστό δημιουργώντας πληγές που δυσκολεύονται να κλείσουν. Ο αιματολογικός έλεγχος αποκαλύπτει συχνά λανθάνουσες αναιμίες σε ασθενείς με υποτροπιάζουσες άφθες.
Η στοχευμένη αναπλήρωση αυτών των ελλείψεων με συμπληρώματα διατροφής αναστρέφει την κατάσταση αποτρέποντας την εμφάνιση νέων ελκών.
7. Τοπικοί τραυματισμοί του στόματος
Η μηχανική καταπόνηση της στοματικής κοιλότητας είναι ίσως η πιο προφανής αιτία. Το ασυνείδητο δάγκωμα του μάγουλου κατά τη διάρκεια του φαγητού το υπερβολικά σκληρό βούρτσισμα των δοντιών ή η κατανάλωση εξαιρετικά σκληρών τροφών προκαλούν άμεσο τραυματισμό του βλεννογόνου. Ο τραυματισμός αυτός εξελίσσεται ραγδαία σε άφθα.
Οι ασθενείς που φέρουν ορθοδοντικούς μηχανισμούς όπως σιδεράκια ή ακατάλληλες οδοντοστοιχίες αντιμετωπίζουν μόνιμο πρόβλημα. Τα μεταλλικά μέρη τρίβονται συνεχώς πάνω στα χείλη και τα μάγουλα αφαιρώντας το προστατευτικό στρώμα των κυττάρων. Το σάλιο δεν προλαβαίνει να λιπάνει επαρκώς την περιοχή με αποτέλεσμα τον συνεχή ερεθισμό.
Η χρήση ειδικού ορθοδοντικού κεριού πάνω στα σιδεράκια δημιουργεί ένα λείο προστατευτικό στρώμα που σταματά τον τραυματισμό και επιτρέπει την επούλωση.
8. Ορμονικές διακυμάνσεις
Στις γυναίκες η εμφάνιση των αφθών ακολουθεί πολύ συχνά τον εμμηνορροϊκό κύκλο. Η ραγδαία πτώση των επιπέδων της προγεστερόνης τις ημέρες πριν από την έμμηνο ρύση προκαλεί αλλαγές στην αιμάτωση και την ανθεκτικότητα όλων των βλεννογόνων του σώματος συμπεριλαμβανομένου του στόματος.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ο ιστός γίνεται πιο ευαίσθητος στις φλεγμονές. Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι πολλές γυναίκες που υπέφεραν από χρόνιες άφθες παρατηρούν πλήρη υποχώρηση των συμπτωμάτων κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Αυτό αποδίδεται στα σταθερά και υψηλά επίπεδα των προστατευτικών ορμονών κατά την κύηση.
Αυτή η ορμονική εξάρτηση υπογραμμίζει τη συστηματική και όχι απλώς τοπική φύση του προβλήματος.
9. Διαφορική διάγνωση από τον επιχείλιο έρπη
Είναι ζωτικής σημασίας να διαχωρίζονται οι άφθες από τον επιχείλιο έρπη διότι η θεραπεία τους διαφέρει ριζικά. Ο έρπης προκαλείται από ιό είναι εξαιρετικά μεταδοτικός και εμφανίζεται με τη μορφή μικρών φυσαλίδων που σπάνε. Εντοπίζεται κυρίως στο εξωτερικό των χειλιών ή γύρω από το στόμα.
Αντίθετα οι άφθες αναπτύσσονται αποκλειστικά στο εσωτερικό της στοματικής κοιλότητας και δεν δημιουργούν ποτέ φυσαλίδες. Είναι επίπεδα κρατηροειδή έλκη με λευκό κέντρο και δεν μεταδίδονται μέσω του φιλιού ή της κοινής χρήσης ποτηριών. Η εφαρμογή αντιιικών κρεμών πάνω σε μια άφθα είναι εντελώς αναποτελεσματική και συχνά επιδεινώνει τον ερεθισμό.
Η λανθασμένη διάγνωση από τον ίδιο τον ασθενή οδηγεί σε άσκοπη ταλαιπωρία και καθυστέρηση της σωστής θεραπείας.
10. Χημικά ερεθίσματα και οδοντιατρικά υλικά
Συγκεκριμένες χημικές ουσίες στα προϊόντα στοματικής υγιεινής ενοχοποιούνται για την καταστροφή του βλεννογόνου. Το λαυρυλοθειικό νάτριο ένας ισχυρός παράγοντας αφρισμού που περιέχεται στις περισσότερες οδοντόκρεμες έχει αποδειχθεί ότι διαλύει την προστατευτική μεμβράνη του στόματος.
Η έκθεση σε αυτό το χημικό στερεί από το στόμα τα προστατευτικά του λιπίδια αφήνοντας τα επιθηλιακά κύτταρα γυμνά απέναντι στα οξέα. Η απλή αλλαγή της οδοντόκρεμας σε προϊόντα χωρίς τον συγκεκριμένο παράγοντα αφρισμού μειώνει κατακόρυφα τη συχνότητα των αφθών σε ευαίσθητα άτομα.
Επίσης η υπερβολική κατανάλωση όξινων φρούτων όπως τα λεμόνια και οι ντομάτες προκαλεί χημικό έγκαυμα στον βλεννογόνο πυροδοτώντας νέες εξάρσεις.
11. Διαγνωστικά κριτήρια
Ο κλινικός ιατρός αξιολογεί τα χαρακτηριστικά του έλκους για να καθορίσει τη βαρύτητά του.
- Αξιολόγηση μεγέθους: Διάκριση μεταξύ μικρών και μεγάλων ελκών.
- Εντόπιση βλάβης: Έλεγχος μαλακών μορίων έναντι σκληρής υπερώας.
- Αριθμός ελκών: Διαπίστωση μεμονωμένης άφθας ή πολλαπλών βλαβών.
- Συνοδά συμπτώματα: Αναζήτηση πυρετού ή διόγκωσης λεμφαδένων.
- Διάρκεια παραμονής: Εξέταση ελκών που επιμένουν άνω των τριών εβδομάδων.
Εάν ένα στοματικό έλκος παραμένει σκληρό ανώδυνο και δεν επουλώνεται μετά από έναν μήνα η διενέργεια βιοψίας είναι επιβεβλημένη για τον αποκλεισμό κακοήθειας.
12. Συντηρητική θεραπεία και ανακούφιση
Η θεραπευτική προσέγγιση εστιάζει στην ανακούφιση του πόνου και την προστασία της πληγής. Η χρήση ειδικών στοματικών διαλυμάτων που περιέχουν χλωρεξιδίνη μειώνει το μικροβιακό φορτίο του στόματος αποτρέποντας τη δευτεροπαθή επιμόλυνση της άφθας από βακτήρια. Το καθαρό περιβάλλον επιταχύνει θεαματικά την επούλωση.
Τα τοπικά αναισθητικά σε μορφή γέλης προσφέρουν άμεση αλλά παροδική ανακούφιση μουδιάζοντας τις εκτεθειμένες νευρικές απολήξεις γεγονός που διευκολύνει τη λήψη τροφής. Σε πιο επώδυνες καταστάσεις συνταγογραφούνται αλοιφές κορτικοστεροειδών. Τα στεροειδή καταστέλλουν την τοπική ανοσολογική επίθεση σταματώντας τη φλεγμονή στη ρίζα της.
Η αποφυγή καυτών πικάντικων και σκληρών τροφών προστατεύει τον ιστό από περαιτέρω μηχανικό και θερμικό τραυματισμό διευκολύνοντας την αναγέννηση των κυττάρων.
13. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
1. Πόσες μέρες θα πονάω από την άφθα στο στόμα μου;
Ο οξύς πόνος διαρκεί συνήθως τις πρώτες τρεις έως τέσσερις ημέρες και στη συνέχεια αρχίζει να υποχωρεί σταδιακά μέχρι την πλήρη επούλωση που απαιτεί έως δύο εβδομάδες.
2. Είναι κολλητικές οι άφθες μπορώ να φιλήσω τα παιδιά μου;
Οι άφθες δεν προκαλούνται από ιό και δεν είναι απολύτως καθόλου μεταδοτικές επομένως δεν υπάρχει κανένας κίνδυνος να κολλήσετε άλλους ανθρώπους.
3. Μπορεί να φταίει η οδοντόκρεμα που χρησιμοποιώ;
Ναι πολλές κοινές οδοντόκρεμες περιέχουν σκληρούς παράγοντες αφρισμού που ερεθίζουν και καταστρέφουν την επιφάνεια του στόματος ευνοώντας τη δημιουργία πληγών.
4. Γιατί βγάζω συνέχεια άφθες σε περιόδους εξετάσεων ή άγχους;
Το έντονο ψυχολογικό στρες ρίχνει την άμυνα του οργανισμού και προκαλεί ανοσολογική απορρύθμιση κάνοντας το στόμα ευάλωτο σε φλεγμονές.
5. Αν βάλω σόδα ή αλάτι απευθείας πάνω στην πληγή θα περάσει πιο γρήγορα;
Απαγορεύεται αυστηρά αυτή η πρακτική διότι καίει τον υγιή ιστό προκαλεί αβάσταχτο πόνο και τελικά καθυστερεί την επούλωση.
6. Έχει σχέση το πρόβλημα αυτό με πονόλαιμο;
Μερικές φορές οι άφθες εμφανίζονται πολύ πίσω στον φάρυγγα και κατά την κατάποση η φλεγμονή προκαλεί ισχυρό πόνο που μοιάζει με κοινό πονόλαιμο.
7. Πότε πρέπει να ανησυχήσω και να πάω σε οδοντίατρο ή γιατρό;
Εάν μια πληγή δεν κλείσει μετά από τρεις εβδομάδες εάν το μέγεθός της είναι τεράστιο ή εάν δεν πονάει καθόλου η ιατρική εξέταση είναι απολύτως υποχρεωτική.
14. Βιβλιογραφία
Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.
