Γιατί δακρύζουν τα μάτια μου αυτόματα όταν ξαπλώνω στο πλάι το βράδυ;

1. Εισαγωγή Η βαρύτητα και η συγκέντρωση δακρύων

Η εμφάνιση αυτόματων δακρύων στο ένα μάτι όταν ξαπλώνετε στο πλάι οφείλεται πρωτίστως στη μηχανική επίδραση της βαρύτητας στο δακρυϊκό αποχετευτικό σύστημα. Όταν το κεφάλι γέρνει πλάγια τα δάκρυα του ματιού που βρίσκεται χαμηλότερα λιμνάζουν στην εξωτερική γωνία του βλεφάρου αδυνατώντας να ακολουθήσουν τη φυσιολογική πορεία αποστράγγισης προς τη μύτη. Αυτή η μηχανική συσσώρευση υγρού ξεπερνά τη χωρητικότητα του τοπικού συστήματος προκαλώντας την αναπόφευκτη υπερχείλιση των δακρύων στο μαξιλάρι.

Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται βαρυτική επιφορά και αποτελεί μια εντελώς φυσιολογική ανατομική συνέπεια της στάσης του σώματος. Δεν υποδηλώνει υπερπαραγωγή δακρύων αλλά αδυναμία απομάκρυνσής τους. Η αντλία των βλεφάρων η οποία λειτουργεί συνεχώς όταν είμαστε όρθιοι και βλεφαρίζουμε απενεργοποιείται μερικώς κατά την ανάπαυση επιτείνοντας το πρόβλημα.

Η κατανόηση της ανατομίας του ματιού και του τρόπου με τον οποίο διαχειρίζεται τα υγρά εξηγεί απόλυτα αυτή την ενοχλητική αλλά ακίνδυνη νυχτερινή ρουτίνα απομακρύνοντας την ανησυχία για ενδεχόμενη οφθαλμική πάθηση.

2. Ανατομία του δακρυϊκού αποχετευτικού συστήματος

Το σύστημα παροχέτευσης των δακρύων είναι ένα εξαιρετικά περίπλοκο δίκτυο μικροσκοπικών σωληναρίων. Αρχίζει από δύο μικρές οπές τα δακρυϊκά σημεία τα οποία βρίσκονται στο έσω άκρο του άνω και του κάτω βλεφάρου κοντά στη μύτη. Από εκεί τα δάκρυα περνούν στα δακρυϊκά σωληνάρια και καταλήγουν στον δακρυϊκό ασκό.

Η τελική διαδρομή γίνεται μέσω του ρινοδακρυϊκού πόρου ο οποίος καταλήγει στην κοιλότητα της μύτης. Υπό κανονικές συνθήκες όρθιας στάσης η βαρύτητα συνεργάζεται άψογα με αυτό το σύστημα κατευθύνοντας το υγρό προς τα κάτω και έσω. Η όλη αρχιτεκτονική του συστήματος βασίζεται στην κατακόρυφη θέση της κεφαλής.

Κάθε αλλαγή στον άξονα του σώματος ανατρέπει αυτή την ευαίσθητη υδραυλική ισορροπία. Οι πόροι έχουν σχεδιαστεί να απορροφούν τα υγρά από τη ρινική πλευρά του ματιού. Αν το υγρό μετακινηθεί στην αντίθετη κατεύθυνση το σύστημα καθίσταται πρακτικά ανενεργό.

3. Η παραγωγή και η φυσιολογική ροή των δακρύων

Ο δακρυϊκός αδένας παράγει συνεχώς μια μικρή ποσότητα βασικών δακρύων τα οποία είναι απαραίτητα για την ενυδάτωση τη θρέψη και την ομαλή λειτουργία του κερατοειδούς χιτώνα. Με κάθε βλεφαρισμό το βλέφαρο λειτουργεί σαν υαλοκαθαριστήρας απλώνοντας το δακρυϊκό υμένιο ομοιόμορφα σε όλη την επιφάνεια του ματιού.

Η κίνηση αυτή σπρώχνει ταυτόχρονα το πλεονάζον υγρό προς την έσω γωνία του ματιού εκεί ακριβώς όπου βρίσκονται τα δακρυϊκά σημεία αποχέτευσης. Πρόκειται για μια συνεχή δυναμική διαδικασία ίσης παραγωγής και απομάκρυνσης διατηρώντας τον όγκο των δακρύων στο μάτι σταθερό.

Ακόμη και κατά τη διάρκεια της νύχτας η παραγωγή βασικών δακρύων συνεχίζεται αν και με μειωμένο ρυθμό. Το μάτι παραμένει ενεργό οργανο και απαιτεί αδιάκοπη προστασία και εφύγρανση αποτρέποντας την καταστροφή των ευαίσθητων κυττάρων της επιφάνειάς του.

4. Μηχανική επίδραση της πλάγιας θέσης ύπνου

Όταν το άτομο ξαπλώνει στο πλάι η ανατομία της παροχέτευσης ανατρέπεται πλήρως. Στο μάτι που βρίσκεται προς την πλευρά του μαξιλαριού τα δάκρυα υπακούοντας στη βαρύτητα ρέουν προς την έξω γωνία του βλεφάρου μακριά δηλαδή από τα δακρυϊκά σημεία που βρίσκονται στη μύτη.

Στην περιοχή αυτή δεν υπάρχει κανένας μηχανισμός αποστράγγισης. Ως εκ τούτου τα δάκρυα σχηματίζουν μια μικρή λίμνη στον έξω κανθό του οφθαλμού. Καθώς η παραγωγή δακρύων συνεχίζεται η χωρητικότητα αυτού του χώρου ξεπερνιέται σύντομα οδηγώντας σε διαρροή του υγρού πάνω στο δέρμα και τελικά στο μαξιλάρι.

Το άνω μάτι από την άλλη πλευρά διατηρεί σχετικά φυσιολογική αποστράγγιση καθώς η βαρύτητα σπρώχνει τα δάκρυα προς τη μύτη του διευκολύνοντας την είσοδό τους στο αποχετευτικό σύστημα. Γι’ αυτό το σύμπτωμα είναι σχεδόν πάντα ετερόπλευρο.

5. Δυσλειτουργία της αντλίας των βλεφάρων κατά την ανάπαυση

Ο σφιγκτήρας μυς των βλεφάρων παίζει κρίσιμο ρόλο στην προώθηση των δακρύων. Κατά το φυσιολογικό ανοιγοκλείσιμο των ματιών οι μυϊκές ίνες συσπώνται συμπιέζοντας τα δακρυϊκά σωληνάρια και δημιουργώντας μια αρνητική πίεση που ρουφά τα δάκρυα στο εσωτερικό τους λειτουργώντας ακριβώς όπως μια μικροσκοπική αντλία αναρρόφησης.

Κατά την κατάκλιση και το κλείσιμο των ματιών για ύπνο αυτή η δυναμική αντλία παύει να λειτουργεί. Τα βλέφαρα παραμένουν κλειστά και στατικά. Η έλλειψη αυτής της αντλητικής δράσης σημαίνει ότι η αποστράγγιση βασίζεται πλέον αποκλειστικά στην παθητική ροή και τη βαρύτητα.

Χωρίς την υποβοήθηση του μυός η μετακίνηση του υγρού ενάντια στη βαρύτητα στο κατώτερο μάτι καθίσταται αδύνατη προκαλώντας ταχεία συσσώρευση δακρύων και ενισχύοντας το φαινόμενο της υπερχείλισης.

6. Συμπίεση του δακρυϊκού ασκού από την επαφή με το μαξιλάρι

Ένας επιπλέον μηχανικός παράγοντας είναι η πίεση που ασκείται στο πρόσωπο από το μαξιλάρι. Η άμεση επαφή της παρειάς και της ρινικής περιοχής με την επιφάνεια του κρεβατιού προκαλεί τοπική παραμόρφωση των μαλακών μορίων.

Αυτή η παραμόρφωση μπορεί να συμπιέσει ελαφρώς τον δακρυϊκό ασκό ή τον ρινοδακρυϊκό πόρο μειώνοντας τη διάμετρό τους. Η εξωτερική μηχανική απόφραξη εμποδίζει την όποια εναπομείνασα αποστράγγιση προκαλώντας ανάστροφη ροή των δακρύων προς το μάτι.

Η πίεση διαφέρει ανάλογα με τη σκληρότητα του μαξιλαριού και την ακριβή κλίση της κεφαλής. Τα πολύ σκληρά μαξιλάρια αυξάνουν την πιθανότητα απόφραξης του συστήματος λόγω μεγαλύτερης ασκούμενης δύναμης στις ευαίσθητες ανατομικές δομές του προσώπου.

7. Ο ρόλος της ξηροφθαλμίας στην παράδοξη νυχτερινή δακρύρροια

Αν και ακούγεται οξύμωρο η ξηροφθαλμία αποτελεί μια από τις συχνότερες αιτίες υπερβολικής παραγωγής δακρύων. Εάν το περιβάλλον του υπνοδωματίου είναι πολύ ξηρό ή αν τα βλέφαρα δεν κλείνουν εντελώς αεροστεγώς κατά τη διάρκεια του ύπνου η επιφάνεια του κερατοειδούς αφυδατώνεται.

Ο οργανισμός αντιλαμβάνεται την ξηρότητα ως σοβαρή απειλή και ενεργοποιεί ένα αντανακλαστικό υπεραντισταθμιστικής παραγωγής δακρύων. Ο δακρυϊκός αδένας παράγει ξαφνικά μια τεράστια ποσότητα υδαρούς υγρού στην προσπάθειά του να σώσει το μάτι.

Αυτή η ραγδαία αύξηση όγκου σε συνδυασμό με τη βαρυτική αδυναμία αποστράγγισης στην πλάγια θέση ύπνου προκαλεί μαζική διαρροή δακρύων στο μαξιλάρι οδηγώντας σε σοβαρή νυχτερινή ενόχληση.

8. Πίνακας παραγόντων που επηρεάζουν τη δακρυϊκή παροχέτευση

Ο βαθμός υπερχείλισης δακρύων κατά τον ύπνο στο πλάι εξαρτάται από διάφορους ανατομικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες οι οποίοι συνοψίζονται στον παρακάτω πίνακα.

Η συνδυαστική δράση αυτών των παραγόντων καθιστά το φαινόμενο σχεδόν αναπόφευκτο σε μεγάλο ποσοστό των ανθρώπων διατηρώντας ωστόσο τον ακίνδυνο χαρακτήρα του.

9. Περιβαλλοντικοί παράγοντες στο υπνοδωμάτιο

Οι συνθήκες στο χώρο του υπνοδωματίου επιδρούν άμεσα στη συμπεριφορά των οφθαλμών. Η χρήση κλιματιστικού ή συστημάτων θέρμανσης που ανακυκλώνουν τον αέρα μειώνει δραματικά τα επίπεδα υγρασίας. Ένα ξηρό περιβάλλον επιταχύνει την εξάτμιση του δακρυϊκού υμενίου.

Επιπλέον αν υπάρχει ρεύμα αέρα που κατευθύνεται απευθείας στο πρόσωπο όπως ένας ανεμιστήρας οροφής προκαλείται άμεσος ερεθισμός του κερατοειδούς ακόμη και μέσα από ελάχιστες σχισμές των κλειστών βλεφάρων. Αυτό διεγείρει τη συνεχή και υπερβολική παραγωγή δακρύων.

Η βελτίωση αυτών των παραμέτρων με τη χρήση ενός υγραντήρα και τον σωστό αερισμό του δωματίου μπορεί να μειώσει σημαντικά την αντανακλαστική συνιστώσα του προβλήματος βελτιώνοντας την ποιότητα του ύπνου.

10. Ανατομικές παραλλαγές και παθήσεις των βλεφάρων

Η χαλάρωση των ιστών λόγω ηλικίας επηρεάζει καθοριστικά το φαινόμενο. Σε μεγαλύτερες ηλικίες ο σφιγκτήρας μυς του βλεφάρου χάνει την τονικότητά του οδηγώντας σε μια κατάσταση που ονομάζεται εκτρόπιο. Το κάτω βλέφαρο απομακρύνεται ελαφρώς από τον βολβό διακόπτοντας τη στενή επαφή με τα δάκρυα.

Χωρίς αυτή την εφαρμογή τα δάκρυα δεν μπορούν να φτάσουν στα δακρυϊκά σημεία. Όταν ένα τέτοιο άτομο ξαπλώσει στο πλάι η ήδη προβληματική αποχέτευση καταρρέει εντελώς. Το υγρό συσσωρεύεται άμεσα και χύνεται ασταμάτητα έξω από το μάτι.

Η ύπαρξη ήπιας χρόνιας αλλεργικής επιπεφυκίτιδας μπορεί επίσης να προκαλέσει οίδημα του ρινικού βλεννογόνου στενεύοντας τον ρινοδακρυϊκό πόρο και επιδεινώνοντας τη συμφόρηση κατά τη διάρκεια της νύχτας.

11. Αντιμετώπιση και βελτίωση των συνθηκών ύπνου

Για τα άτομα που βρίσκουν τη νυχτερινή δακρύρροια ιδιαίτερα ενοχλητική υπάρχουν απλές και αποτελεσματικές λύσεις. Η χρήση τεχνητών δακρύων χωρίς συντηρητικά σε μορφή γέλης λίγο πριν τον ύπνο σταθεροποιεί το δακρυϊκό φιλμ και προλαμβάνει την αντανακλαστική υπερπαραγωγή υδαρούς υγρού.

Η αντικατάσταση του μαξιλαριού με ένα εργονομικό μαξιλάρι από αφρό μνήμης μπορεί να αποτρέψει την υπερβολική συμπίεση των ιστών του προσώπου και των δακρυϊκών οδών διευκολύνοντας την έστω και ελάχιστη παραμονή της παθητικής παροχέτευσης.

Εναλλακτικά η συνειδητή προσπάθεια ύπνου σε ύπτια θέση επιτρέπει τη φυσιολογική ροή των δακρύων προς τη μύτη εξαλείφοντας εντελώς τη βαρυτική επιφορά στην εξωτερική γωνία του ματιού.

12. Ενδείξεις για αναζήτηση οφθαλμολογικής εκτίμησης

Αν και το σύμπτωμα είναι γενικά καλοήθες συγκεκριμένα σημάδια απαιτούν εξέταση από ιατρό. Εάν η υπερχείλιση δακρύων συνεχίζεται καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας ανεξάρτητα από τη στάση του σώματος υποδηλώνεται ανατομική απόφραξη του ρινοδακρυϊκού πόρου.

Η παρουσία πύου κιτρινωπών εκκρίσεων ή έντονης ερυθρότητας το πρωί που ξυπνάτε υποδεικνύει πιθανή μικροβιακή λοίμωξη όπως δακρυοκυστίτιδα. Σε αυτές τις περιπτώσεις το πρόβλημα δεν είναι μηχανικό αλλά φλεγμονώδες.

Η παρατήρηση πόνου στην εσωτερική γωνία του ματιού ή μειωμένης όρασης απαιτεί άμεση αξιολόγηση για τον αποκλεισμό σοβαρών παθολογιών του κερατοειδούς οι οποίες ενδέχεται να συντηρούν τη συνεχή διέγερση.

13. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Γιατί δακρύζει μόνο το μάτι που ακουμπάει στο μαξιλάρι;

Το μάτι που βρίσκεται χαμηλότερα αδυνατεί να παροχετεύσει τα δάκρυα προς τη μύτη λόγω της βαρύτητας με αποτέλεσμα αυτά να συσσωρεύονται και να υπερχειλίζουν.

2. Είναι σημάδι ότι τα μάτια μου έχουν κάποια μόλυνση;

Όχι αν τα δάκρυα είναι καθαρά και το σύμπτωμα εμφανίζεται μόνο όταν ξαπλώνετε στο πλάι πρόκειται για μηχανικό φαινόμενο και όχι για λοίμωξη.

3. Μπορεί το σκληρό μαξιλάρι να φταίει για αυτό;

Ναι η πίεση από ένα σκληρό μαξιλάρι μπορεί να συμπιέσει τον δακρυϊκό ασκό εμποδίζοντας την αποστράγγιση του υγρού.

4. Γιατί τα μάτια μου παράγουν δάκρυα ενώ κοιμάμαι;

Η παραγωγή δακρύων συνεχίζεται και τη νύχτα για να διατηρείται ο κερατοειδής ενυδατωμένος προστατεύοντας τα κύτταρα του ματιού από την ξήρανση.

5. Μήπως έχω ξηροφθαλμία και γι’ αυτό τρέχουν τα μάτια μου;

Ναι συχνά ο ξηρός αέρας προκαλεί αντανακλαστική υπερπαραγωγή δακρύων τα οποία λόγω της στάσης αδυνατούν να απορροφηθούν σωστά.

6. Πώς μπορώ να σταματήσω το σύμπτωμα αυτό;

Η εφαρμογή ενός λιπαντικού οφθαλμικού τζελ πριν τον ύπνο και η χρήση υγραντήρα στο δωμάτιο βοηθούν σημαντικά στη μείωση της υπερπαραγωγής.

7. Πρέπει να ανησυχώ αν ξυπνάω με τσίμπλες;

Αν τα δάκρυα συνοδεύονται από κίτρινες ή πράσινες εκκρίσεις που κολλούν τα βλέφαρα θα πρέπει να επισκεφθείτε γιατρό καθώς ίσως υπάρχει μικροβιακή επιπεφυκίτιδα.

14. Βιβλιογραφία

• Διαβάστε σχετικές κλινικές μελέτες στο PubMed
• Αναζήτηση ακαδημαϊκών άρθρων στο Google Scholar

Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.