Γιατί νιώθω απίστευτη σωματική κόπωση και εξάντληση μετά από ένα χαλαρωτικό μασάζ;

1. Εισαγωγή: Η φυσιολογία της “Εξάντλησης του Μασάζ”

Το αίσθημα της συντριπτικής σωματικής εξάντλησης, της ναυτίας, ή των μυϊκών πόνων έπειτα από μια βαθιά συνεδρία μασάζ (φαινόμενο γνωστό και ως post-massage fatigue ή massage hangover) οφείλεται στην άμεση κινητοποίηση εγκλωβισμένων μεταβολικών παραπροϊόντων (όπως το γαλακτικό οξύ) στην κυκλοφορία του αίματος, στη ραγδαία μετατόπιση της ισορροπίας του αυτόνομου νευρικού συστήματος, και στη δημιουργία τοπικών μικροτραυματισμών στους μυϊκούς ιστούς. Παρότι η διαδικασία θεωρείται βαθιά χαλαρωτική και ευεργετική, σε βιοχημικό επίπεδο ο οργανισμός αντιδρά με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως θα αντιδρούσε μετά από μια έντονη, εξαντλητική προπόνηση αντίστασης (βάρη), απαιτώντας ενέργεια για την αποκατάσταση των ιστών.

Κατά τη διάρκεια ενός θεραπευτικού ή βαθιού (deep tissue) μασάζ, ο θεραπευτής εφαρμόζει ισχυρή μηχανική πίεση στις μυϊκές ίνες και την περιτονία. Αυτή η μηχανική τριβή λύνει τους “κόμπους” (μυοπεριτονιακά σημεία πυροδότησης – trigger points) που ήταν χρόνιοι και ισχαιμικοί (δεν αιματώνονταν σωστά).

Όταν αυτοί οι κόμποι απελευθερώνονται, τεράστιες ποσότητες κατακρατημένου αίματος και λεμφικού υγρού που περιέχουν κυτταρικά απόβλητα, φλεγμονώδεις κυτοκίνες και ισταμίνη, εκτοξεύονται απότομα στη συστηματική κυκλοφορία. Το ήπαρ και οι νεφροί καλούνται ξαφνικά να φιλτράρουν αυτόν τον χείμαρρο τοξινών.

Παράλληλα, το νευρικό σύστημα υφίσταται μια βίαιη καταστολή. Ο εγκέφαλος πλημμυρίζει με ενδορφίνες και ο τόνος του συμπαθητικού συστήματος (άγχος) καταρρέει. Αυτή η “αναπήδηση του παρασυμπαθητικού” ρίχνει την αρτηριακή πίεση και τους καρδιακούς παλμούς, προκαλώντας μια αίσθηση ακραίου, σχεδόν ναρκωτικού λήθαργου που μπορεί να διαρκέσει για 24 έως 48 ώρες.

2. Απελευθέρωση Μεταβολικών Αποβλήτων: Ο ρόλος της ισχαιμίας

Στους χρόνιους μυϊκούς σπασμούς, όπως αυτούς που αναπτύσσουμε στον αυχένα από τον υπολογιστή, ο μυς παραμένει σε συνεχή σύσπαση. Αυτή η σύσπαση στραγγαλίζει τα τοπικά τριχοειδή αγγεία, προκαλώντας τοπική ισχαιμία (έλλειψη οξυγόνου).

Χωρίς οξυγόνο, ο μυς παράγει ενέργεια αναερόβια, γεγονός που οδηγεί στη συσσώρευση γαλακτικού οξέος, ουρικού οξέος, προσταγλανδινών και ουσιών που προκαλούν πόνο (Substance P). Επειδή τα αγγεία είναι συμπιεσμένα, αυτά τα “απόβλητα” μένουν παγιδευμένα μέσα στον μυ για μήνες.

Η μηχανική πίεση του μασάζ σπάει αυτή τη συμφόρηση (reactive hyperemia). Ανοίγει ξανά τα αιμοφόρα αγγεία και ξεπλένει κυριολεκτικά τους ιστούς. Όλα τα εγκλωβισμένα απόβλητα ξεχύνονται στο αίμα ταυτόχρονα, προκαλώντας ένα είδος “τοξικού σοκ” στον οργανισμό.

Μέχρι το συκώτι και οι νεφροί να φιλτράρουν και να αποβάλουν αυτές τις ουσίες μέσω των ούρων, ο οργανισμός βιώνει συμπτώματα φλεγμονής, παρόμοια με αυτά του αρχικού σταδίου μιας γρίπης (κούραση, αίσθημα βάρους, ρίγη).

3. Παρασυμπαθητική Αναπήδηση (Neurological Rebound)

Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει συνήθως σε κατάσταση διαρκούς στρες. Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα είναι μόνιμα ενεργοποιημένο, διατηρώντας υψηλά τα επίπεδα αδρεναλίνης και κορτιζόλης (μηχανισμός “πάλης ή φυγής”). Το σώμα βρίσκεται σε μόνιμο συναγερμό.

Μια βαθιά, αργή και ρυθμική συνεδρία μασάζ στέλνει αμέτρητα αισθητηριακά σήματα στον εγκέφαλο (μέσω των μηχανοϋποδοχέων του δέρματος και των μυών) ότι το περιβάλλον είναι απολύτως ασφαλές. Ο εγκέφαλος, συχνά για πρώτη φορά μετά από μήνες, δίνει εντολή για ραγδαία απενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος.

Αυτή η διαδικασία ονομάζεται ενεργοποίηση του παρασυμπαθητικού. Η αρτηριακή πίεση πέφτει, οι καρδιακοί παλμοί μειώνονται και η αναπνοή επιβραδύνεται. Επειδή η αλλαγή αυτή είναι ραγδαία και απόλυτη, ο οργανισμός αντιδρά όπως ένα λάστιχο που απελευθερώνεται μετά από έντονο τέντωμα.

Το σώμα αρπάζει την ευκαιρία για να αναπληρώσει το χαμένο έδαφος (rest and repair). Η ανάγκη για ύπνο και ξεκούραση γίνεται επιτακτική, και το άτομο νιώθει πως το σώμα του έχει “λιώσει”, μη μπορώντας καν να σηκωθεί από το κρεβάτι του θεραπευτηρίου.

4. Μικροτραυματισμοί μυϊκών ινών και DOMS

Σε τεχνικές όπως το μασάζ βαθέων ιστών (deep tissue), η αθλητική μάλαξη, ή το rolfing (δομική ενσωμάτωση), η πίεση που ασκείται ξεπερνά τα όρια της απλής χαλάρωσης και εισέρχεται στη σφαίρα της μηχανικής αποδόμησης του ιστού.

Οι πιέσεις αυτές προκαλούν ελεγχόμενους μικροτραυματισμούς (ρήξεις) στις ίνες των μυών και την περιτονία. Σε μικροσκοπικό επίπεδο, οι μύες μετά το μασάζ μοιάζουν ακριβώς όπως οι μύες ενός αθλητή μετά από μια έντονη προπόνηση με βάρη.

Η τοπική αυτή βλάβη πυροδοτεί μια φυσιολογική, θεραπευτική φλεγμονώδη αντίδραση. Το σώμα στέλνει λευκά αιμοσφαίρια (μακροφάγα) για να “καθαρίσουν” τον κατεστραμμένο ιστό και ινοβλάστες για να χτίσουν νέες, υγιείς, πιο ελαστικές ίνες.

Αυτή η φλεγμονή (Καθυστερημένος Μυϊκός Πόνος – DOMS) κορυφώνεται συνήθως 24 έως 48 ώρες μετά τη συνεδρία. Η ενεργειακή δαπάνη του ανοσοποιητικού για αυτή την κυτταρική επιδιόρθωση στερεί ενέργεια από το υπόλοιπο σώμα, οδηγώντας σε συστηματική κόπωση και πόνο (πιάσιμο) που θυμίζει έντονη γυμναστική.

5. Λεμφική παροχέτευση και αφυδάτωση

Το λεμφικό σύστημα είναι το “αποχετευτικό” δίκτυο του σώματος. Σε αντίθεση με το αίμα, το οποίο αντλείται από την καρδιά, η λέμφος κινείται αποκλειστικά μέσω της μυϊκής κίνησης και της εξωτερικής πίεσης. Η καθιστική ζωή κάνει τη λέμφο να λιμνάζει (κατακράτηση υγρών).

Οι κινήσεις του μασάζ, ειδικά οι ανοδικές πιέσεις (effleurage) προς την καρδιά, σπρώχνουν βίαια όλο αυτό το λιμνάζον λεμφικό υγρό πίσω στο κεντρικό φλεβικό σύστημα, απ’ όπου φτάνει στους νεφρούς.

Οι νεφροί αντιλαμβάνονται την αύξηση του όγκου του αίματος και ξεκινούν εντατικά τη διούρηση (αποβολή υγρών) για να αποκαταστήσουν την ισορροπία (ομοιόσταση). Ο ασθενής συχνά νιώθει έντονη ανάγκη για ούρηση αμέσως μετά τη συνεδρία.

Αν η ποσότητα του νερού που αποβάλλεται (μαζί με το νερό που εξαναγκάζεται να βγει από τους ιστούς κατά την τριβή) δεν αναπληρωθεί άμεσα, ο οργανισμός περιέρχεται σε κατάσταση ήπιας αφυδάτωσης. Η αφυδάτωση αυτή μειώνει τον όγκο του αίματος, προκαλώντας κατακόρυφη πτώση της ενέργειας, ζάλη και πονοκέφαλο.

6. Η έκκριση Ενδορφινών και το επακόλουθο “Crash”

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αντιδρά στο ευχάριστο άγγιγμα, αλλά και στον ήπιο πόνο που προκαλείται από την απελευθέρωση των trigger points, με την τεράστια έκκριση ενδορφινών (ενδογενή οπιοειδή), σεροτονίνης και οξυτοκίνης.

Οι ενδορφίνες λειτουργούν ως ισχυρά φυσικά παυσίπονα, δίνοντας στον ασθενή μια αίσθηση ευφορίας (“massage high”) κατά τη διάρκεια και αμέσως μετά τη συνεδρία. Ο ασθενής νιώθει ότι “πετάει”.

Ωστόσο, όπως ακριβώς συμβαίνει με κάθε χημική κορύφωση (spike), ακολουθεί η βιολογική πτώση (crash). Μερικές ώρες αργότερα, τα επίπεδα αυτών των ορμονών επιστρέφουν σταδιακά στα φυσιολογικά τους επίπεδα ή πέφτουν προσωρινά κάτω από αυτά.

Αυτή η απότομη ορμονική απόσυρση αφήνει το άτομο να αισθάνεται συναισθηματικά άδειο, σωματικά αποστραγγισμένο και συχνά μελαγχολικό ή ευερέθιστο. Είναι η περίοδος που το σώμα ζητάει ανάπαυση για να αναπληρώσει τους νευροδιαβιβαστές του.

7. Μηχανική αλλαγή στάσης σώματος (Postural Shift)

Οι μύες λειτουργούν σε ανταγωνιστικά ζεύγη. Αν οι θωρακικοί μύες είναι πολύ σφιχτοί (καμπουριασμένη στάση), οι μύες της πλάτης τεντώνονται υπερβολικά για να κρατήσουν ισορροπία. Ένα επαγγελματικό μασάζ αλλάζει αυτή τη δομική ένταση (tensegrity).

Όταν ο θεραπευτής χαλαρώνει τους βραχείς, σφιγμένους μυς, η στάση του σώματος επανευθυγραμμίζεται (realignment). Η λεκάνη ίσως αλλάξει κλίση, και ο αυχένας επιστρέφει στην κεντρική του θέση.

Το νευρικό σύστημα και ο κινητικός φλοιός (ο οποίος είχε συνηθίσει τη “στραβή” στάση ως φυσιολογική) σοκάρονται. Καλούνται ξαφνικά να λειτουργήσουν το σώμα σε έναν νέο, άγνωστο μηχανικό άξονα.

Η διατήρηση αυτής της νέας, σωστής στάσης απαιτεί από τους μυς που ήταν σε “ύπνωση” (αδρανείς) να δουλέψουν. Αυτή η νευρομυϊκή επανεκπαίδευση καταναλώνει τεράστια αποθέματα ενέργειας τις πρώτες 48 ώρες, προκαλώντας μια αίσθηση ολικής εξάντλησης.

8. Ο ρόλος του σακχάρου στο αίμα (Μεταβολική εξάντληση)

Ένα ιατρικό γεγονός που σπάνια συζητείται, είναι η ενεργειακή κατανάλωση του ίδιου του σώματος κατά τη διάρκεια του μασάζ. Ενώ ο ασθενής είναι ξαπλωμένος και παθητικός, τα κύτταρά του δεν είναι.

Η αύξηση της τοπικής θερμοκρασίας του δέρματος και των μυών λόγω της τριβής (υπεραιμία), σε συνδυασμό με την επιτάχυνση του κυτταρικού μεταβολισμού για την απομάκρυνση των τοξινών, καίει γλυκόζη (σάκχαρο).

Αν ο ασθενής έχει προσέλθει για μασάζ έχοντας παραμείνει νηστικός για πολλές ώρες, τα αποθέματα γλυκογόνου στο ήπαρ και τους μυς εξαντλούνται ταχύτατα. Η αρτηριακή ροή αυξάνεται, τα όργανα δουλεύουν, αλλά το “καύσιμο” τελειώνει.

Αυτό οδηγεί σε ένα υποκλινικό επεισόδιο υπογλυκαιμίας. Η πτώση του σακχάρου στο αίμα εκδηλώνεται με ζάλη, τρέμουλο στα χέρια, ιδρώτα και μια βαθιά αίσθηση εξάντλησης αμέσως μόλις το άτομο σηκωθεί από το κρεβάτι της θεραπείας.

9. Κινητοποίηση συσσωρευμένων συναισθημάτων (Somato-Emotional Release)

Η ιατρική και η ψυχολογία αναγνωρίζουν τον όρο “Σωματο-Συναισθηματική Απελευθέρωση” (SER). Το σώμα έχει την ικανότητα να αποθηκεύει μνήμες σωματικού τραύματος, χρόνιου άγχους και συναισθηματικής καταπίεσης στον συνδετικό ιστό (fascia).

Όταν οι ιστοί αυτοί διατείνονται και μαλάσσονται, πολλές φορές ξεμπλοκάρουν νευρωνικές οδούς που σχετίζονται με παλαιά συναισθηματικά τραύματα. Δεν είναι σπάνιο φαινόμενο οι ασθενείς να αρχίζουν να κλαίνε ανεξήγητα, να νιώθουν πανικό, ή βαθιά θλίψη κατά τη διάρκεια ενός μασάζ.

Ακόμη κι αν η απελευθέρωση δεν είναι τόσο δραματική, η απομάκρυνση της “συναισθηματικής πανοπλίας” (emotional armoring) που φορούσε το άτομο για μήνες, ρουφάει όλη την ψυχική του ενέργεια.

Η ψυχολογική αυτή κάθαρση είναι απόλυτα θεραπευτική μακροπρόθεσμα, ωστόσο βραχυπρόθεσμα αφήνει το κεντρικό νευρικό σύστημα συντριπτικά εξαντλημένο, απαιτώντας πολλές ώρες (συχνά και ημέρες) ήρεμης απομόνωσης για να ενσωματώσει την αλλαγή.

10. Η “Τοξικότητα” των αιθέριων ελαίων

Η χρήση βαριών αιθέριων ελαίων (Aromatherapy) κατά τη διάρκεια της συνεδρίας μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στην αίσθηση του λήθαργου. Πολλά έλαια, όπως η λεβάντα, το χαμομήλι και το υλάνγκ-υλάνγκ, έχουν φαρμακολογική κατασταλτική δράση.

Τα μόρια αυτών των ελαίων απορροφώνται άμεσα τόσο από τον οσφρητικό βλεννογόνο (φτάνοντας απευθείας στο μεταιχμιακό σύστημα του εγκεφάλου) όσο και από το δέρμα (εισερχόμενα στην κυκλοφορία του αίματος).

Η υψηλή συγκέντρωσή τους στο αίμα μιμείται τη δράση ελαφρών ηρεμιστικών ή μυοχαλαρωτικών φαρμάκων. Το συκώτι πρέπει να επεξεργαστεί και να μεταβολίσει αυτές τις ισχυρές πτητικές ενώσεις.

Αν η δοσολογία ήταν υψηλή ή αν ο ασθενής έχει ηπατική ή χολική ευαισθησία, η προσπάθεια αποτοξίνωσης (μεταβολισμού) αυτών των ουσιών προκαλεί ηπατικό φόρτο, που βιώνεται ως πρωινή “ομίχλη” (brain fog) και ναυτία, συχνά αποκαλούμενη “αιθερο-τοξίκωση” (essential oil hangover).

11. Πότε δεν είναι απλώς “κούραση από το μασάζ”

Είναι κρίσιμο να διαχωρίσουμε τη φυσιολογική, θεραπευτική εξάντληση από την παθολογική βλάβη, η οποία υποδηλώνει λανθασμένη τεχνική ή ιατρική αντένδειξη.

Εάν τα συμπτώματα κατατάσσονται στη δεύτερη στήλη, ο ασθενής πρέπει να επικοινωνήσει με ιατρό, καθώς ίσως η τεχνική ήταν λανθασμένη ή υπερβολικά επιθετική.

12. Ενδείξεις Κινδύνου (Red Flags) και Αντενδείξεις

Το μασάζ είναι μια ισχυρή παρέμβαση στην αιμοδυναμική και δεν είναι κατάλληλο για όλους. Άτομα με συγκεκριμένες παθήσεις μπορεί να βιώσουν επικίνδυνα συμπτώματα μετά από αυτό.

Η παρουσία μη διαγνωσμένης Εν τω Βάθει Φλεβοθρόμβωσης (DVT) είναι η μεγαλύτερη απειλή. Ένα βαθύ μασάζ στη γάμπα μπορεί να αποκολλήσει έναν θρόμβο αίματος, στέλνοντάς τον στους πνεύμονες (πνευμονική εμβολή). Αν νιώσετε ξαφνική δύσπνοια, πόνο στο στήθος, ή βήχα με αίμα μετά από μασάζ ποδιών, απαιτείται επείγουσα νοσηλεία.

Ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια ή νεφρική ανεπάρκεια συχνά δεν μπορούν να ανεχθούν την απότομη μετακίνηση τεράστιων όγκων υγρών από τα άκρα (λεμφική παροχέτευση) προς την καρδιά και τους νεφρούς. Η υπερφόρτωση αυτή της καρδιάς οδηγεί σε δύσπνοια (αίσθημα πνιγμού) όταν ξαπλώνουν μετά το μασάζ.

Τέλος, άτομα σε ανοσοκαταστολή ή με ενεργές ιογενείς λοιμώξεις (ακόμη και ένα απλό, αλλά αρχόμενο κρυολόγημα) μπορεί να δουν τα συμπτώματά τους να επιδεινώνονται δραματικά, καθώς η εντατικοποίηση της κυκλοφορίας διασπείρει ταχύτερα τον ιό στο σύστημα.

13. Στρατηγικές Ανάκαμψης και Πρόληψης

Για να ελαχιστοποιήσετε το “hangover του μασάζ” και να απολαύσετε τα θεραπευτικά οφέλη χωρίς να διαλυθείτε, εφαρμόστε αυστηρά τις παρακάτω ιατρικές και πρακτικές συμβουλές:

– Υπερ-Ενυδάτωση: Πιείτε τουλάχιστον 2 ποτήρια νερό (ή νερό με ηλεκτρολύτες) αμέσως μετά τη συνεδρία και άλλα 2-3 λίτρα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Αυτό “ξεπλένει” τα μεταβολικά απόβλητα από τους νεφρούς πριν προλάβουν να προκαλέσουν πονοκέφαλο ή ναυτία.

– Ελαφρύ Γεύμα Πριν: Μην πηγαίνετε ποτέ νηστικοί. Καταναλώστε ένα μικρό, εύπεπτο γεύμα (π.χ. μια μπανάνα, λίγους ξηρούς καρπούς) μία ώρα πριν τη συνεδρία για να αποφύγετε το υπογλυκαιμικό σοκ.

– Θερμοθεραπεία (Ζεστό Μπάνιο): Ένα μπάνιο με άλατα Epsom (θειικό μαγνήσιο) το ίδιο βράδυ είναι θαυματουργό. Το μαγνήσιο απορροφάται διαδερμικά, χαλαρώνοντας το νευρικό σύστημα και καταπραΰνοντας τους μικροτραυματισμούς των μυών (DOMS).

– Δώστε χρόνο στο σώμα σας: Μην προγραμματίζετε έντονη γυμναστική, αλκοόλ, ή στρεσογόνες συναντήσεις αμέσως μετά από ένα βαθύ μασάζ. Επιτρέψτε στο παρασυμπαθητικό σύστημα να κάνει τη δουλειά του. Ξαπλώστε ή περπατήστε πολύ χαλαρά.

– Συζήτηση της Πίεσης: Αν το μασάζ πονάει σε σημείο που “σφίγγεστε” και δεν αναπνέετε, είναι επικίνδυνο. Ο πόνος προκαλεί έκκριση κορτιζόλης, αναιρώντας τη χαλάρωση. Ζητήστε από τον θεραπευτή να μειώσει άμεσα την πίεση (pressure tolerance communication).

14. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Είναι φυσιολογικό να νιώθω σαν να με έχουν χτυπήσει μετά το μασάζ;

Ναι. Το βαθύ μασάζ (deep tissue) διασπά τις ίνες (μικροτραυματισμοί) και διώχνει συσσωρευμένο γαλακτικό οξύ. Η αίσθηση αυτή είναι ο Καθυστερημένος Μυϊκός Πόνος (DOMS) και υποχωρεί σε 1-2 ημέρες.

2. Γιατί με έπιασε ναυτία και τάση για έμετο μετά τη συνεδρία;

Η ναυτία οφείλεται στην απελευθέρωση τοξινών, στην απότομη πτώση της αρτηριακής πίεσης (παρασυμπαθητική διέγερση) και συχνά στην αφυδάτωση (ή έλλειψη σακχάρου) του οργανισμού κατά τη διάρκεια της τριβής.

3. Μήπως ο μασέρ χρησιμοποίησε υπερβολική δύναμη;

Αν ο πόνος διαρκεί πάνω από 48 ώρες, είναι οξύς, και συνοδεύεται από μεγάλες μελανιές, τότε η πίεση υπερέβη τα θεραπευτικά όρια και προκλήθηκε μηχανική βλάβη (θλάση) στον ιστό.

4. Γιατί το βράδυ μετά το μασάζ δεν μπορούσα να κοιμηθώ από τον πόνο;

Η αυξημένη φλεγμονή της περιοχής κατά τη διάρκεια της νύχτας (που ο μεταβολισμός πέφτει) κάνει τον πόνο πιο οξύ. Σε αυτή την περίπτωση, η εφαρμογή πάγου (και όχι ζέστης) στο σημείο που πονάει περισσότερο, θα βοηθήσει.

5. Βοηθάει να πάρω ένα παυσίπονο (ιβουπροφαίνη) πριν πάω;

Απαγορεύεται. Τα αναλγητικά / αντιφλεγμονώδη μπλοκάρουν την αίσθηση του πόνου. Μπορεί να δεχθείτε υπερβολική πίεση (που φυσιολογικά δεν θα αντέχατε) και να υποστείτε ρήξη μυός χωρίς να το καταλάβετε την ώρα της συνεδρίας.

6. Μπορεί το μασάζ να μου προκαλέσει “αποτοξινωτική κρίση” (Healing crisis);

Ναι. Η αποτοξινωτική κρίση (Jarisch-Herxheimer reaction) συμβαίνει όταν το σώμα απελευθερώνει τοξίνες γρηγορότερα από ό,τι μπορούν τα όργανα να τις αποβάλλουν, προκαλώντας προσωρινά συμπτώματα που μοιάζουν με γρίπη.

7. Τι πρέπει να ζητήσω την επόμενη φορά για να μην εξαντληθώ;

Ζητήστε “Σουηδικό Μασάζ” (Swedish Massage) αντί για “Deep Tissue”. Η τεχνική αυτή επικεντρώνεται στην επιφανειακή κυκλοφορία του αίματος και την αμιγή χαλάρωση του νευρικού συστήματος, χωρίς να τραυματίζει την εν τω βάθει περιτονία.

15. Βιβλιογραφία

• Field T, et al. Cortisol decreases and serotonin and dopamine increase following massage therapy. Int J Neurosci. 2005.
• Zainuddin Z, et al. Effects of massage on delayed-onset muscle soreness, swelling, and recovery of muscle function. J Athl Train. 2005.
• Moraska A, et al. Physiological adjustments to stress measures following massage therapy: a review of the literature. Evid Based Complement Alternat Med. 2010.

Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.