Γιατί η όρασή μου μαυρίζει για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου όταν σηκώνομαι απότομα από τον καναπέ;

1. Εισαγωγή Η αιμοδυναμική της αιφνίδιας τύφλωσης

Η παροδική απώλεια όρασης το γνωστό μαύρισμα που βιώνει κανείς κατά την απότομη έγερση από καθιστή ή ύπτια θέση οφείλεται στο φαινόμενο της ορθοστατικής υπότασης και την επακόλουθη στιγμιαία ισχαιμία του αμφιβληστροειδούς και του ινιακού λοβού. Όταν ένα άτομο σηκώνεται απότομα η βαρύτητα έλκει μαζικά το αίμα προς τα κάτω άκρα και την κοιλιακή χώρα. Αυτή η αιφνίδια συσσώρευση αίματος μειώνει δραστικά τη φλεβική επιστροφή προς την καρδιά οδηγώντας σε μια απότομη πτώση της καρδιακής παροχής και κατ επέκταση της αρτηριακής πίεσης. Ο εγκέφαλος και τα μάτια ευρισκόμενα στο υψηλότερο ανατομικό σημείο υφίστανται ακαριαία μείωση της αιμάτωσης.

Ο αμφιβληστροειδής χιτώνας διαθέτει έναν από τους υψηλότερους μεταβολικούς ρυθμούς στο ανθρώπινο σώμα. Η συνεχής μετατροπή του φωτός σε ηλεκτρικά σήματα απαιτεί αδιάκοπη παροχή οξυγόνου. Όταν η αρτηριακή πίεση πέφτει κάτω από ένα κρίσιμο όριο οφθαλμικής αιμάτωσης οι φωτοϋποδοχείς διακόπτουν αμέσως τη λειτουργία τους αναστέλλοντας τη διαδικασία της φωτομετατροπής. Το υποκειμενικό αποτέλεσμα είναι το απόλυτο σκοτάδι.

Η κατάσταση αυτή αν και εξαιρετικά τρομακτική διαρκεί συνήθως λιγότερο από τρία δευτερόλεπτα. Το αυτόνομο νευρικό σύστημα ενεργοποιείται ταχύτατα μέσω των τασεοϋποδοχέων προκαλώντας αγγειοσύσπαση και επαναφέροντας την πίεση διότι ο οργανισμός διαθέτει ισχυρούς μηχανισμούς αντιστάθμισης αυτής της βαρυτικής πρόκλησης.

2. Η αιμοδυναμική της όρθιας στάσης

Η μετάβαση του σώματος από την οριζόντια στην κάθετη θέση αποτελεί μια τεράστια αιμοδυναμική δοκιμασία για το καρδιαγγειακό σύστημα. Σε κατάσταση ανάπαυσης στον καναπέ η καρδιά εργάζεται με ελάχιστο φόρτο. Δεν χρειάζεται να υπερνικήσει τη βαρύτητα για να στείλει αίμα στον εγκέφαλο ο οποίος βρίσκεται στο ίδιο περίπου επίπεδο με τον θώρακα.

Με την απότομη έγερση το φυσικό σκηνικό αλλάζει ακαριαία. Ένας μεγάλος όγκος αίματος περίπου πεντακόσια έως οκτακόσια χιλιοστόλιτρα μετατοπίζεται ταχύτατα προς τις φλέβες των ποδιών και του σπλαγχνικού δικτύου. Οι φλέβες διαθέτουν μεγάλη χωρητικότητα και δρουν ως δεξαμενές αποθηκεύοντας προσωρινά αυτό το αίμα.

Η μετατόπιση αυτή στερεί από τη δεξιά κοιλία της καρδιάς το αίμα που χρειάζεται για να το προωθήσει στους πνεύμονες και τελικά στην αριστερή κοιλία. Έτσι η ποσότητα αίματος που εξωθείται προς την αορτή και τις καρωτίδες αρτηρίες μειώνεται απότομα.

3. Παροδική πτώση της αρτηριακής πίεσης

Η μείωση του όγκου παλμού μεταφράζεται άμεσα σε πτώση της συστηματικής αρτηριακής πίεσης. Αυτή η πτώση ονομάζεται ορθοστατική υπόταση. Για να θεωρηθεί κλινικά σημαντική πρέπει η συστολική πίεση να πέσει πάνω από είκοσι χιλιοστά της στήλης υδραργύρου μέσα σε τρία λεπτά από την έγερση.

Αυτή η μείωση της πίεσης σημαίνει ότι η ροή του αίματος προς τα όργανα που βρίσκονται πάνω από το επίπεδο της καρδιάς κινδυνεύει. Ο εγκέφαλος και τα μάτια βρίσκονται στην κορυφή αυτής της ανατομικής στήλης. Η πίεση που απαιτείται για να νικήσει την υδροστατική στήλη αίματος του τραχήλου είναι σημαντική.

Όταν η πίεση στη βάση της αορτής μειωθεί η πίεση άρδευσης στις οφθαλμικές αρτηρίες καταρρέει. Το αίμα κυριολεκτικά δυσκολεύεται να φτάσει στα ψηλότερα σημεία της κεφαλής δημιουργώντας ένα εξαιρετικά βραχύ παράθυρο ισχαιμίας.

4. Η αντίδραση των τασεοϋποδοχέων

Η επιβίωση του οργανισμού βασίζεται στον ταχύτατο εντοπισμό αυτής της πτώσης. Στο τοίχωμα των καρωτίδων αρτηριών και στο αορτικό τόξο υπάρχουν ειδικοί αισθητήρες πίεσης οι τασεοϋποδοχείς. Μόλις ανιχνεύσουν τη μείωση της τάσης του αγγειακού τοιχώματος στέλνουν αστραπιαία σήματα στο προμήκη μυελό του εγκεφάλου.

Το κέντρο ελέγχου του εγκεφάλου απαντά αναστέλλοντας το παρασυμπαθητικό σύστημα και ενεργοποιώντας ραγδαία το συμπαθητικό νευρικό σύστημα. Η συμπαθητική εκφόρτιση προκαλεί δύο άμεσες αντιδράσεις αύξηση της καρδιακής συχνότητας ταχυκαρδία και μαζική σύσπαση των αιμοφόρων αγγείων κυρίως των φλεβών στα κάτω άκρα.

Η σύσπαση των φλεβών στίβει το εγκλωβισμένο αίμα στέλνοντάς το πίσω στην καρδιά. Ολόκληρος αυτός ο νευρολογικός κύκλος από την πτώση της πίεσης μέχρι την αποκατάστασή της ολοκληρώνεται σε περίπου ένα με δύο δευτερόλεπτα.

5. Ο υψηλός μεταβολισμός του αμφιβληστροειδούς

Γιατί όμως το μάτι είναι το πρώτο όργανο που αντιδρά χάνοντας τη λειτουργία του Ο αμφιβληστροειδής χιτώνας αποτελεί προέκταση του κεντρικού νευρικού συστήματος και η πυκνότητα των κυττάρων του είναι τεράστια. Οι λειτουργίες συντήρησης του οπτικού σήματος καταναλώνουν ασύλληπτα ποσά ενέργειας.

Οι φωτοϋποδοχείς δεν διαθέτουν καμία απολύτως εφεδρεία οξυγόνου ή ενέργειας. Η επιβίωσή τους και η λειτουργία τους εξαρτώνται αποκλειστικά από την αδιάλειπτη παροχή φρέσκου αρτηριακού αίματος μέσω των τριχοειδών αγγείων του χοριοειδούς και της κεντρικής αρτηρίας του αμφιβληστροειδούς.

Όταν η αρτηριακή παροχή διακοπεί έστω και για κλάσματα του δευτερολέπτου η παραγωγή τριφωσφορικής αδενοσίνης σταματά. Χωρίς ενέργεια οι φωτοϋποδοχείς σταματούν να στέλνουν το ηλεκτρικό σήμα στο οπτικό νεύρο επιφέροντας στιγμιαία τύφλωση.

6. Ενδοφθάλμια πίεση έναντι αρτηριακής πίεσης

Η μοναδικότητα της κυκλοφορίας του ματιού έγκειται στην ύπαρξη της ενδοφθάλμιας πίεσης. Το μάτι είναι ένας κλειστός θάλαμος υπό πίεση περίπου δεκαπέντε χιλιοστών της στήλης υδραργύρου. Το αρτηριακό αίμα για να εισέλθει στο μάτι πρέπει να νικήσει όχι μόνο τη βαρύτητα αλλά και αυτή την εσωτερική αντίσταση.

Η πίεση άρδευσης του ματιού ορίζεται ως η διαφορά μεταξύ της αρτηριακής πίεσης της οφθαλμικής αρτηρίας και της ενδοφθάλμιας πίεσης. Όταν σηκώνεστε απότομα και η συστηματική πίεση πέφτει η ενδοφθάλμια πίεση παραμένει σταθερή. Αυτό λειτουργεί σαν φράγμα.

Η χαμηλή αρτηριακή πίεση αδυνατεί να ξεπεράσει την ενδοφθάλμια πίεση με αποτέλεσμα τα αγγεία στον αμφιβληστροειδή να συμπιέζονται. Η διακοπή της ροής είναι σχεδόν απόλυτη μέχρι η καρδιά να ανεβάσει ξανά την πίεση στο δίκτυο υπερνικώντας το φράγμα.

7. Παροδική ισχαιμία του ινιακού λοβού

Η απώλεια όρασης δεν οφείλεται πάντα αποκλειστικά στον αμφιβληστροειδή. Ο ινιακός λοβός η περιοχή του εγκεφάλου στο πίσω μέρος του κρανίου που επεξεργάζεται τις οπτικές πληροφορίες αιματώνεται από το σπονδυλοβασικό σύστημα αρτηριών.

Αυτό το αγγειακό δίκτυο είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στις απότομες πτώσεις της πίεσης. Η στιγμιαία μειωμένη ροή αίματος στον οπτικό φλοιό προκαλεί παροδική φλοιώδη ισχαιμία. Ο εγκέφαλος αν και λαμβάνει το σήμα από τα μάτια αδυνατεί να το επεξεργαστεί για ένα κλάσμα του δευτερολέπτου.

Αυτό το συνδυαστικό φαινόμενο όπου και η κάμερα το μάτι και ο υπολογιστής ο ινιακός λοβός σβήνουν ταυτόχρονα λόγω έλλειψης ρεύματος εξηγεί την απόλυτη φύση του σκοταδιού που βιώνει ο ασθενής κατά την ορθοστατική κρίση.

8. Συνοδά συμπτώματα και αίσθημα σκοτοδίνης

Το μαύρισμα της όρασης συνοδεύεται πολύ συχνά από μια χαρακτηριστική χορεία συμπτωμάτων. Ο ασθενής αισθάνεται το κεφάλι του απίστευτα ελαφρύ. Μια έντονη ζάλη ή σκοτοδίνη τον αναγκάζει να πιαστεί από κάποιο έπιπλο για να μην καταρρεύσει στο έδαφος.

Η ακοή μπορεί να μειωθεί προσωρινά ή να εμφανιστεί ένας υπόκωφος βόμβος καθώς και ο κοχλίας του αυτιού υφίσταται την ίδια ισχαιμία. Παράλληλα το άτομο αισθάνεται την καρδιά του να χτυπάει δυνατά στο στήθος αποτέλεσμα της μαζικής εκφόρτισης αδρεναλίνης για τη διόρθωση της πίεσης.

Μόλις το αίμα φτάσει ξανά στον εγκέφαλο η όραση δεν επανέρχεται ακαριαία στο εκατό τοις εκατό. Συνήθως παρατηρείται ένα σταδιακό άνοιγμα του οπτικού πεδίου από το κέντρο προς την περιφέρεια σαν να ανοίγει μια κουρτίνα ή μια αίσθηση φωτεινών κουκκίδων καθώς οι νευρώνες επανεκκινούν.

9. Πίνακας μηχανισμού ορθοστατικής θόλωσης

Η αιμοδυναμική αλυσίδα των γεγονότων που οδηγούν στο μαύρισμα συνοψίζεται παρακάτω.

Η ταχύτητα αυτών των αντιδράσεων αποδεικνύει την τελειότητα των ρυθμιστικών μηχανισμών του ανθρώπινου οργανισμού.

10. Ενυδάτωση και όγκος αίματος

Η συχνότητα εμφάνισης του φαινομένου επηρεάζεται άμεσα από τον συνολικό όγκο αίματος στο σώμα. Η αφυδάτωση είναι ο νούμερο ένα παράγοντας κινδύνου για ορθοστατική υπόταση. Αν ένα άτομο δεν καταναλώνει επαρκές νερό ή ιδρώνει έντονα ο ενδαγγειακός του όγκος είναι μειωμένος.

Με λιγότερο αίμα σε κυκλοφορία η καρδιά δυσκολεύεται ακόμη περισσότερο να διατηρήσει την πίεση κατά την έγερση. Το ίδιο ισχύει μετά από ένα βαρύ γεύμα. Μετά το φαγητό τεράστιες ποσότητες αίματος κατευθύνονται στο στομάχι και το έντερο για την πέψη στερώντας όγκο από τη συστηματική κυκλοφορία.

Η κατανάλωση ενός ποτηριού νερού πριν το πρωινό ξύπνημα έχει αποδειχθεί επιστημονικά ότι αυξάνει ταχέως την αρτηριακή πίεση μειώνοντας δραματικά τα επεισόδια σκοτοδίνης σε ευαίσθητα άτομα.

11. Ο ρόλος της φυσικής κατάστασης και της ηλικίας

Οι νεαροί ψηλοί έφηβοι και οι αθλητές βιώνουν συχνά αυτό το σύμπτωμα. Ο αυξημένος ύψος σημαίνει ότι η καρδιά έχει να διανύσει μεγαλύτερη υδροστατική απόσταση για να στείλει αίμα στον εγκέφαλο. Παράλληλα οι αθλητές έχουν χαμηλούς καρδιακούς παλμούς ανάπαυσης καθυστερώντας την άμεση προσαρμογή.

Στους ηλικιωμένους το πρόβλημα είναι διαφορετικό. Τα αγγεία τους είναι πιο σκληρά λόγω αθηροσκλήρωσης και οι τασεοϋποδοχείς χάνουν την ευαισθησία τους. Το νευρικό τους σύστημα αντιδρά πιο αργά στην πτώση της πίεσης παρατείνοντας τον χρόνο της ισχαιμίας και αυξάνοντας τον κίνδυνο λιποθυμίας.

Ο μυϊκός τόνος των κάτω άκρων λειτουργεί ως δεύτερη καρδιά. Η ήπια σύσπαση των μυών των ποδιών πριν την έγερση συμπιέζει τις φλέβες και στέλνει προκαταβολικά αίμα στον θώρακα προλαμβάνοντας την υποτασική κρίση.

12. Ενδείξεις για αναζήτηση ιατρικού ελέγχου

Ενώ το φαινόμενο είναι σχεδόν καθολικό σε περιστασιακή βάση υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι το αυτόνομο νευρικό σύστημα υπολειτουργεί εάν τα επεισόδια είναι καθημερινά. Αν το μαύρισμα διαρκεί πάνω από πέντε δευτερόλεπτα και καταλήγει σε λιποθυμία συγκρινόμενο με συγκοπτικό επεισόδιο απαιτείται καρδιολογική εκτίμηση.

Η χρήση συγκεκριμένων φαρμάκων όπως αντιυπερτασικά διουρητικά ή αντικαταθλιπτικά επιδεινώνει συχνά την ορθοστατική ανοχή. Ο ιατρός πρέπει να επανεξετάσει τη δοσολογία εάν η όραση χάνεται συνεχώς κατά την όρθια στάση.

Η ύπαρξη αρρυθμιών ή βαλβιδοπαθειών μπορεί να κρύβεται πίσω από την αδυναμία της καρδιάς να αυξήσει την παροχή της. Σε τέτοιες περιπτώσεις το οφθαλμικό σύμπτωμα λειτουργεί ως ένας έγκυρος δείκτης γενικευμένης καρδιαγγειακής ανεπάρκειας.

13. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Γιατί μαυρίζουν όλα όταν σηκώνομαι γρήγορα από το κρεβάτι;

Η βαρύτητα τραβάει το αίμα στα πόδια ρίχνοντας την αρτηριακή πίεση με αποτέλεσμα το μάτι να στερείται στιγμιαία το οξυγόνο που χρειάζεται για να δει.

2. Είναι επικίνδυνο που χάνω την όρασή μου για λίγα δευτερόλεπτα;

Όχι αν διαρκεί λιγότερο από τρία δευτερόλεπτα είναι μια φυσιολογική αντίδραση του σώματος στην απότομη αλλαγή θέσης και δεν προκαλεί μόνιμη βλάβη.

3. Ποιο όργανο φταίει η καρδιά ή το μάτι;

Το φαινόμενο αφορά την αδυναμία της καρδιάς να στείλει άμεσα αίμα κόντρα στη βαρύτητα και το μάτι απλώς σβήνει επειδή είναι το πιο ευαίσθητο στην έλλειψη αίματος όργανο.

4. Υπάρχει τρόπος να το αποφύγω αυτό;

Ναι σηκωθείτε σταδιακά καθίστε στην άκρη του κρεβατιού για μερικά δευτερόλεπτα σφίξτε τους μύες των ποδιών σας και φροντίστε να πίνετε άφθονο νερό.

5. Είμαι νέος και γυμνασμένος γιατί το παθαίνω πιο συχνά;

Οι αθλητές έχουν πολύ χαμηλούς καρδιακούς παλμούς ανάπαυσης οπότε η καρδιά τους χρειάζεται λίγο περισσότερο χρόνο για να ανεβάσει στροφές όταν σηκώνονται.

6. Το μαύρισμα σημαίνει ότι η πίεσή μου είναι γενικά χαμηλή;

Όχι μπορεί η πίεσή σας να είναι φυσιολογική μέσα στην ημέρα αλλά οι μηχανισμοί που ρυθμίζουν την προσαρμογή της να αντιδρούν με μικρή καθυστέρηση.

7. Πότε πρέπει να επισκεφθώ γιατρό για αυτό το σύμπτωμα;

Αν το μαύρισμα καταλήγει σε απώλεια αισθήσεων τρέμουλο λιποθυμία ή συμβαίνει πολλές φορές την ημέρα πρέπει να γίνει πλήρης καρδιολογικός έλεγχος.

14. Βιβλιογραφία

• Διαβάστε σχετικές κλινικές μελέτες στο PubMed
• Αναζήτηση ακαδημαϊκών άρθρων στο Google Scholar

Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.