Το χαρακτηριστικό αίσθημα “πτώσης” ή ανακατέματος του στομάχου κατά την απότομη κάθοδο ενός γρήγορου ανελκυστήρα αποτελεί συνέπεια της σύγκρουσης των αισθητηριακών πληροφοριών στον εγκέφαλο και της αδράνειας των σπλαχνικών οργάνων. Το αιθουσαίο σύστημα του έσω ωτός ανιχνεύει την ξαφνική κατακόρυφη επιτάχυνση προς τα κάτω ενώ τα μάτια καταγράφουν ένα ακίνητο περιβάλλον εντός του θαλάμου πυροδοτώντας μια νευρολογική αντίδραση στρες που ενεργοποιεί το πνευμονογαστρικό νεύρο. Παράλληλα τα εσωτερικά όργανα λόγω της αδράνειας αντιδρούν στην πτώση ασκώντας ελαφριά μηχανική έλξη στους συνδέσμους που τα συγκρατούν δημιουργώντας την κλασική βιολογική ψευδαίσθηση της ανατροπής.
1. Εισαγωγή
Το παράξενο αίσθημα στο στομάχι κατά την έναρξη της καθόδου ενός γρήγορου ανελκυστήρα ή στις απότομες πτώσεις ενός τρενάκι λούνα παρκ είναι μια καθολική ανθρώπινη εμπειρία. Το σύμπτωμα αυτό δεν υποδηλώνει κάποια γαστρεντερική πάθηση αλλά αποτελεί το τελικό αποτέλεσμα μιας εξαιρετικά πολύπλοκης νευρολογικής διεργασίας. Το ανθρώπινο σώμα είναι κατασκευασμένο να κινείται στον χώρο με συγκεκριμένους τρόπους που υπακούουν στους νόμους της βαρύτητας τους οποίους ο εγκέφαλος έχει κωδικοποιήσει από την παιδική ηλικία.
Οι σύγχρονες τεχνολογικές ανακαλύψεις υποβάλλουν την ανθρώπινη φυσιολογία σε δυνάμεις επιτάχυνσης που παρακάμπτουν αυτές τις φυσιολογικές κωδικοποιήσεις. Η απότομη μεταβολή της βαρυτικής δύναμης G αποσυντονίζει προσωρινά τον κεντρικό υπολογιστή του σώματος. Ο εγκέφαλος βομβαρδίζεται από αντικρουόμενα μηνύματα τα οποία ερμηνεύει ως κατάσταση κινδύνου ή δηλητηρίασης αντιδρώντας με την παλαιότερη αμυντική του στρατηγική: τη ναυτία.
Η κατανόηση της σύνδεσης μεταξύ της φυσικής των επιταχύνσεων της ανατομίας του έσω ωτός και της νευρικής επικοινωνίας με το πεπτικό σύστημα απομυθοποιεί αυτή την άβολη αίσθηση. Η ιατρική επιστήμη εξηγεί πώς η αδράνεια των οργάνων μεταφράζεται σε ένα οξύ γαστρικό σύμπτωμα προστατεύοντας τον οργανισμό.
2. Ο ρόλος του αιθουσαίου συστήματος
Το κέντρο ισορροπίας του ανθρώπου βρίσκεται κρυμμένο βαθιά μέσα στο κρανίο στο έσω ους. Το αιθουσαίο σύστημα αποτελείται από τρεις ημικυκλίους σωλήνες και δύο όργανα που ονομάζονται κυστίδιο και ληκύθιο. Αυτές οι δομές είναι γεμάτες με υγρό και περιέχουν μικροσκοπικά τριχίδια και κρυστάλλους ασβεστίου (ωτόλιθους).
Όταν το ασανσέρ ξεκινά την απότομη κάθοδό του το σώμα σας επιταχύνει προς τα κάτω. Η αδράνεια προκαλεί την καθυστερημένη κίνηση των ωτόλιθων και του υγρού μέσα σε αυτούς τους σωλήνες. Οι αισθητήρες αντιλαμβάνονται αμέσως τη μεταβολή της βαρύτητας και την κατακόρυφη κίνηση στέλνοντας αστραπιαία σήματα στο στέλεχος του εγκεφάλου.
Το αιθουσαίο σύστημα κυριολεκτικά “φωνάζει” στον εγκέφαλο ότι το σώμα βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση. Αυτό το σήμα είναι ζωτικής σημασίας για την επιβίωση καθώς προετοιμάζει τους μύες να αντιδράσουν σε μια επικείμενη πρόσκρουση στο έδαφος.
3. Η θεωρία της αισθητηριακής σύγκρουσης
Το πρόβλημα στο ασανσέρ δημιουργείται διότι ο εγκέφαλος δεν βασίζεται μόνο στο έσω ους για την ισορροπία. Βασίζεται πρωτίστως στην όραση. Καθώς το ασανσέρ πέφτει το αιθουσαίο σύστημα καταγράφει την κίνηση. Τα μάτια σας όμως κοιτάζουν τους κλειστούς τοίχους του θαλάμου.
Οι τοίχοι του ασανσέρ δεν κινούνται σε σχέση με το σώμα σας. Τα μάτια σας στέλνουν το σήμα: “Είμαστε εντελώς ακίνητοι”. Το ιδιοδεκτικό σύστημα (οι αισθητήρες στους μύες και τις αρθρώσεις) καταγράφει ότι τα πόδια σας πατάνε σταθερά στο πάτωμα συμφωνώντας με τα μάτια.
Αυτή η ακραία σύγκρουση πληροφοριών (το αυτί λέει πτώση τα μάτια λένε ακινησία) δημιουργεί ένα νευρολογικό βραχυκύκλωμα. Ο εγκέφαλος αδυνατεί να συμβιβάσει τα δεδομένα και ενεργοποιεί τον μηχανισμό της ναυτίας γνωστό και ως ανακάτεμα στομάχου λόγω της νόσου των κινήσεων (motion sickness).
4. Εξελικτική θεωρία και δηλητηρίαση
Γιατί όμως η αισθητηριακή σύγκρουση οδηγεί ειδικά σε ανακάτεμα του στομάχου και όχι σε κάποιο άλλο σύμπτωμα; Η απάντηση κρύβεται στην εξέλιξη του ανθρώπινου εγκεφάλου. Σε φυσικές συνθήκες (πριν την εφεύρεση των οχημάτων και των ανελκυστήρων) ο μόνος λόγος για τον οποίο ο εγκέφαλος θα λάμβανε τόσο μπερδεμένα σήματα από τα μάτια και τα αυτιά ήταν η κατάποση κάποιας νευροτοξίνης.
Η κατανάλωση δηλητηριωδών φυτών ή παραισθησιογόνων μανιταριών αποσυντονίζει τις νευρικές οδούς δημιουργώντας ακριβώς την ίδια αισθητηριακή σύγχυση. Ο εγκέφαλος έχει προγραμματιστεί να ερμηνεύει τη σύγκρουση ως σημάδι ότι το σώμα έχει δηλητηριαστεί.
Η άμεση και σωτήρια βιολογική απάντηση σε μια ενδεχόμενη δηλητηρίαση είναι η κένωση του στομάχου. Έτσι ο εγκέφαλος διατάζει το στομάχι να ανακατευτεί και να προετοιμαστεί για εμετό προκειμένου να αποβάλει την ανύπαρκτη τοξίνη.
5. Η αδράνεια των σπλαχνικών οργάνων
Πέρα από το νευρολογικό κομμάτι υπάρχει και μια καθαρά μηχανική πραγματικότητα. Η κοιλιακή κοιλότητα περιέχει το στομάχι το ήπαρ και τα έντερα. Τα όργανα αυτά δεν είναι καρφωμένα στο σώμα αλλά κρέμονται χαλαρά από μια μεμβράνη που ονομάζεται μεσεντέριο και στηρίζονται από συνδέσμους.
Όταν το ασανσέρ αρχίζει να πέφτει απότομα το σώμα και ο σκελετός σας ακολουθούν αμέσως την κίνηση. Τα εσωτερικά σας όργανα όμως λόγω της μάζας και της αδράνειάς τους τείνουν να παραμείνουν στην αρχική τους θέση για κλάσματα του δευτερολέπτου.
Αυτό σημαίνει ότι καθώς το σώμα σας κατεβαίνει τα όργανά σας μετατοπίζονται ελαφρώς προς τα πάνω σε σχέση με τον σκελετό. Τεντώνουν τους συνδέσμους που τα συγκρατούν. Οι μηχανοϋποδοχείς σε αυτούς τους συνδέσμους καταγράφουν το τράβηγμα προκαλώντας την κυριολεκτική αίσθηση ότι το στομάχι σας ανεβαίνει στον λαιμό.
6. Ενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος
Η αίσθηση της ελεύθερης πτώσης έστω και για μια στιγμή ενεργοποιεί τον μηχανισμό επιβίωσης “μάχης ή φυγής”. Ο υποθάλαμος αναγνωρίζει την πτώση ως άμεσο κίνδυνο και διεγείρει το συμπαθητικό νευρικό σύστημα.
Απελευθερώνεται ακαριαία αδρεναλίνη στο αίμα. Η αδρεναλίνη προκαλεί άμεση ανακατανομή του αίματος: αφαιρεί το αίμα από το πεπτικό σύστημα και το δέρμα στέλνοντάς το στους μύες και την καρδιά για να αντιμετωπίσουν τον υποτιθέμενο κίνδυνο.
Η αιφνίδια αυτή μείωση της αιμάτωσης του στομάχου σταματά τον φυσιολογικό περισταλτισμό. Αυτή η σπασμωδική διακοπή της γαστρικής λειτουργίας εκλαμβάνεται από τον ασθενή ως ένα δυσάρεστο κενό “σφίξιμο” ή βάρος στο κέντρο της κοιλιάς.
7. Ο ρόλος του πνευμονογαστρικού νεύρου
Το πνευμονογαστρικό νεύρο αποτελεί την κύρια οδό επικοινωνίας μεταξύ του εγκεφάλου και του πεπτικού συστήματος. Η αισθητηριακή σύγκρουση στο στέλεχος του εγκεφάλου πυροδοτεί το κέντρο του εμέτου το οποίο επικοινωνεί απευθείας με το πνευμονογαστρικό νεύρο.
Η διέγερση αυτού του νεύρου ανατρέπει τον ρυθμό της πέψης. Το άνω μέρος του στομάχου χαλαρώνει απότομα ενώ το κάτω μέρος συσπάται ισχυρά. Αυτή η ηλεκτρική αποδιοργάνωση ονομάζεται γαστρική δυσρυθμία.
Η δυσρυθμία αυτή είναι η ιατρική εξήγηση για το φτερούγισμα το ανακάτεμα και το αίσθημα κόμπου που βιώνετε. Εάν η διαδρομή του ασανσέρ ήταν πολύ μεγάλη αυτή η δυσρυθμία θα κατέληγε μαθηματικά σε κλινική ναυτία.
8. Βαρυτικές δυνάμεις G και φυσιολογία
Το ανθρώπινο σώμα είναι συνηθισμένο να ζει σε συνθήκες 1 G (της σταθερής βαρύτητας της γης). Ένα σύγχρονο ταχύτατο ασανσέρ ουρανοξύστη επιταχύνει τόσο γρήγορα που μπορεί να μειώσει προσωρινά αυτή τη δύναμη (για παράδειγμα σε 0.8 G).
Αυτή η μερική κατάσταση έλλειψης βαρύτητας έστω και στιγμιαία μπερδεύει τους αισθητήρες πίεσης στα αιμοφόρα αγγεία της κοιλιάς και του θώρακα. Το αίμα έχει την τάση να ανέβει προς το κεφάλι αλλάζοντας τη χωρική κατανομή των υγρών.
Οι αστροναύτες βιώνουν ακριβώς το ίδιο φαινόμενο στο διάστημα εξαιτίας της μικροβαρύτητας. Το στομάχι τους βρίσκεται σε μόνιμη κατάσταση ανακατέματος μέχρι ο εγκέφαλος να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα των πιέσεων.
9. Πίνακας μηχανισμών του αισθήματος πτώσης
Η αλληλουχία των γεγονότων συνοψίζεται στον παρακάτω πίνακα.
| Μηχανισμός | Σωματική Αντίδραση | Αίσθηση του Ασθενούς |
|---|---|---|
| Αδράνεια των οργάνων | Μηχανικό τράβηγμα μεσεντερίου | Το στομάχι ανεβαίνει ψηλά στον θώρακα |
| Αισθητηριακή Σύγκρουση | Ενεργοποίηση κέντρου ναυτίας | Ζάλη, τάση για εμετό, εφίδρωση |
| Συμπαθητική Διέγερση | Διακοπή αιμάτωσης στομάχου | Κρύο, “άδειο” συναίσθημα στην κοιλιά |
| Διέγερση Πνευμονογαστρικού | Γαστρική δυσρυθμία | Έντονο ανακάτεμα, πεταλούδες στο στομάχι |
Η κατανόηση αυτών των βημάτων επιβεβαιώνει την απουσία οργανικής βλάβης.
10. Η διαφορά μεταξύ ανόδου και καθόδου
Πολλοί αναρωτιούνται γιατί το συναίσθημα είναι πολύ πιο έντονο όταν το ασανσέρ κατεβαίνει παρά όταν ανεβαίνει. Κατά την άνοδο η επιτάχυνση προσθέτει δύναμη G (γίνεστε προσωρινά βαρύτεροι). Τα όργανα πιέζονται προς τα κάτω στηριζόμενα στέρεα στους μύες της λεκάνης.
Κατά την κάθοδο όμως δημιουργείται η ψευδαίσθηση της ελαφρότητας. Τα όργανα ανασηκώνονται κόντρα στη βαρύτητα και οι σύνδεσμοι που τα συγκρατούν από πάνω (όπως ο δρεπανοειδής σύνδεσμος του ήπατος) τεντώνονται με αντίθετη φορά από τη συνηθισμένη.
Το νευρικό σύστημα είναι εξαιρετικά ευαίσθητο σε αυτή την αντίθετη δύναμη (negative G-force) διότι στη φύση η μόνη στιγμή που την αντιμετωπίζει ένας άνθρωπος είναι όταν πέφτει από κάποιο ύψος γεγονός άμεσα συνδεδεμένο με κίνδυνο τραυματισμού.
11. Ευαισθησία και προδιάθεση
Η ένταση του συμπτώματος διαφέρει δραματικά από άτομο σε άτομο. Άτομα που υποφέρουν συχνά από ημικρανίες ή έχουν ιστορικό έντονης ναυτίας στα ταξίδια (αυτοκίνητο πλοίο) διαθέτουν ένα εξαιρετικά ευαίσθητο αιθουσαίο σύστημα.
Σε αυτούς τους ανθρώπους το όριο ενεργοποίησης του κέντρου του εμέτου είναι χαμηλότερο. Ο εγκέφαλός τους αντιδρά υπερβολικά ακόμη και στην ελάχιστη αισθητηριακή ασυμφωνία. Αντίθετα άτομα με χαμηλή ευαισθησία (όπως οι πιλότοι ή οι χορευτές) έχουν εκπαιδεύσει τον εγκέφαλό τους να αγνοεί αυτά τα μπερδεμένα σήματα.
Επίσης το άδειο στομάχι επιδεινώνει την αίσθηση καθώς τα όργανα έχουν μεγαλύτερη ευχέρεια κίνησης ενώ το γεμάτο στομάχι παρουσιάζει μεγαλύτερη μάζα καθιστώντας την αλλαγή της αδράνειας πιο βαριά και δυσάρεστη.
12. Στρατηγικές διαχείρισης και ανακούφισης
Επειδή η ρίζα του προβλήματος είναι η αισθητηριακή σύγκρουση η λύση είναι να βοηθήσετε τον εγκέφαλό σας να κατανοήσει την κίνηση. Εάν το ασανσέρ είναι γυάλινο κοιτάζοντας έξω επιτρέπετε στα μάτια σας να δουν την κίνηση. Τα μάτια και τα αυτιά συμφωνούν και η ναυτία ακυρώνεται αμέσως.
Εάν το ασανσέρ είναι κλειστό η ελαφριά σύσπαση των κοιλιακών και των γλουτιαίων μυών πριν την έναρξη της κίνησης λειτουργεί προστατευτικά. Αυτή η μυϊκή τάση κρατά τα όργανα της κοιλιάς σταθερά στη θέση τους ακυρώνοντας το μηχανικό τράβηγμα των συνδέσμων.
Η ελαφριά κάμψη των γονάτων λειτουργεί ως επιπλέον αμορτισέρ απορροφώντας τη μεταβολή της επιτάχυνσης πριν αυτή φτάσει στον κορμό και το κεφάλι προστατεύοντας το αιθουσαίο σύστημα.
13. Πότε απαιτείται ιατρική εκτίμηση
Η αίσθηση ανακατέματος στο ασανσέρ είναι φυσιολογική ωστόσο η ιατρική κοινότητα εφιστά την προσοχή σε περιπτώσεις όπου το σύμπτωμα είναι παρατεταμένο ή ακραίο.
Σημεία Συναγερμού:
Εάν η ζάλη και το ανακάτεμα διαρκούν πολλή ώρα αφού βγείτε από το ασανσέρ ή εάν το αίσθημα συνοδεύεται από απώλεια ακοής βουητό στα αυτιά (εμβοές) ή αδυναμία στήριξης ενδέχεται να υποκρύπτεται βλάβη στο έσω ους όπως η νόσος Meniere ή κάποια φλεγμονή του αιθουσαίου νεύρου (αιθουσαία νευρίτιδα).
Ομοίως εάν το αίσθημα συνοδεύεται από λιποθυμία σκοτοδίνη ή πόνο στο στήθος δεν σχετίζεται με τη ναυτία αλλά με ορθοστατική υπόταση ή καρδιακή αρρυθμία η οποία πυροδοτήθηκε από το στρες της επιτάχυνσης και απαιτεί καρδιολογικό έλεγχο.
14. Η επίδραση της αναπνοής στον έλεγχο του συμπτώματος
Η αναπνοή αποτελεί το ισχυρότερο εργαλείο ελέγχου του πνευμονογαστρικού νεύρου. Όταν αισθάνεστε το στομάχι σας να “πέφτει” η φυσική αντίδραση είναι να κρατήσετε την αναπνοή σας από φόβο. Αυτό όμως αυξάνει την πίεση στο στήθος και εντείνει το στρες.
Η βαθιά και σταθερή εκπνοή κατά τη διάρκεια της κίνησης του ασανσέρ στέλνει ένα σήμα ασφάλειας στον εγκέφαλο. Η εκπνοή ενεργοποιεί το παρασυμπαθητικό σύστημα το οποίο μπλοκάρει την έκκριση αδρεναλίνης και καταστέλλει τον γαστρικό σπασμό.
Πρακτικά εισπνεύστε ήρεμα λίγο πριν κλείσουν οι πόρτες και εκπνεύστε αργά από το στόμα τη στιγμή που το ασανσέρ κάνει την απότομη βουτιά του. Η αίσθηση της ανατροπής θα μειωθεί στο ελάχιστο.
15. Συχνές Ερωτήσεις FAQ
1. Είναι επικίνδυνο για την καρδιά μου αυτή η αίσθηση πτώσης;
Όχι. Η αίσθηση είναι εξαιρετικά δυσάρεστη αλλά αποτελεί μια ακίνδυνη ψευδαίσθηση του εγκεφάλου και των νεύρων του στομάχου. Η καρδιά σας δεν επηρεάζεται μηχανικά.
2. Γιατί δεν παθαίνω το ίδιο όταν κατεβαίνω με τις σκάλες;
Στις σκάλες η ταχύτητα είναι αργή ελεγχόμενη από το σώμα σας και τα μάτια σας βλέπουν την κίνηση προς τα κάτω. Δεν υπάρχει καμία αισθητηριακή σύγκρουση και καμία ακραία μεταβολή της δύναμης G.
3. Μπορεί να κάνω εμετό μέσα στο ασανσέρ;
Η διαδρομή των ανελκυστήρων διαρκεί ελάχιστα δευτερόλεπτα. Αν και η τάση είναι έντονη το ερέθισμα τελειώνει πολύ γρήγορα πριν προλάβει το κέντρο του εμετού να ολοκληρώσει τον κύκλο του εκτός αν πάσχετε από ακραία ιλίγγο.
4. Παίζει ρόλο αν το ασανσέρ είναι παλιό ή καινούργιο;
Ναι. Τα υπερσύγχρονα ασανσέρ επιταχύνουν και επιβραδύνουν πολύ πιο ομαλά και αθόρυβα προσπαθώντας να μειώσουν τη μεταβολή της δύναμης G. Τα παλιά ασανσέρ κάνουν απότομες εκκινήσεις μεγιστοποιώντας το σοκ στα όργανα.
5. Βοηθάει να κλείνω τα μάτια μου;
Συνήθως βοηθάει. Κλείνοντας τα μάτια διακόπτετε την ψευδή πληροφορία ότι είστε ακίνητοι. Ο εγκέφαλος βασίζεται πλέον μόνο στο αυτί το οποίο του λέει τη σωστή πληροφορία: ότι κινείστε.
6. Τι να κάνω αν νιώσω άσχημα αφού βγω;
Σταθείτε ακίνητοι για ένα λεπτό με τα πόδια ανοιχτά στο ύψος των ώμων και κοιτάξτε ένα σταθερό σημείο μακριά στον ορίζοντα. Αυτό επαναφέρει τη συμφωνία οράσεως και ισορροπίας διακόπτοντας τη ναυτία.
7. Η κατανάλωση φαγητού πριν βοηθάει ή βλάπτει;
Ένα άδειο στομάχι είναι πιο ευαίσθητο στις αναταράξεις. Ένα ελαφρύ γεύμα σταθεροποιεί τις γαστρικές συσπάσεις ωστόσο ένα τεράστιο βαρύ γεύμα κάνει την αδράνεια των οργάνων χειρότερη προκαλώντας εντονότερη αναγούλα.
16. Βιβλιογραφία
Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.
