Μπορεί το άγχος να προκαλέσει αίσθημα μη πραγματικότητας ή αποσύνδεσης;

1. Εισαγωγή στην αποπραγματοποίηση και αποπροσωποποίηση

Το ακραίο άγχος αποτελεί την κυριότερη αιτία εμφάνισης ενός τρομακτικού αισθήματος αποσύνδεσης από τον εαυτό και το περιβάλλον. Αυτό το νευρολογικό φαινόμενο διακρίνεται σε δύο μορφές την αποπραγματοποίηση όπου ο κόσμος φαντάζει ψεύτικος ή ονειρικός και την αποπροσωποποίηση όπου το άτομο νιώθει αποκομμένο από το ίδιο του το σώμα. Αποτελούν αμυντικούς μηχανισμούς του εγκεφάλου ο οποίος προσπαθεί να προστατευθεί από την υπέρμετρη συναισθηματική φόρτιση ρίχνοντας τις ασφάλειες της συνείδησης.

Η βίωση αυτών των καταστάσεων προκαλεί απόλυτο πανικό. Οι ασθενείς περιγράφουν πως νιώθουν σαν να βρίσκονται μέσα σε μια γυάλα σαν να βλέπουν τη ζωή τους σε κινηματογραφική ταινία ή σαν να χάνουν τα λογικά τους. Η αδυναμία ελέγχου αυτής της αλλοιωμένης πραγματικότητας γεννά έναν δευτερογενή τρόμο που πολλαπλασιάζει την έκκριση αδρεναλίνης διαιωνίζοντας το σύμπτωμα.

Η ιατρική και ψυχιατρική κοινότητα αναγνωρίζει απόλυτα αυτά τα συμπτώματα ως καλοήθη και πλήρως αναστρέψιμα επακόλουθα της κρίσης πανικού. Δεν αποτελούν σημάδια ψύχωσης ούτε προάγγελο σχιζοφρένειας. Το άτομο διατηρεί στο ακέραιο την επαφή του με την πραγματικότητα ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο τρομάζει τόσο πολύ από την αλλοιωμένη αντίληψη.

Η αναλυτική επεξήγηση του τρόπου με τον οποίο το στρες καταστέλλει τον προμετωπιαίο φλοιό του εγκεφάλου αφαιρεί το στίγμα και τον φόβο από το φαινόμενο. Η επανασύνδεση με το παρόν απαιτεί την κατανόηση της φυσιολογίας του πανικού.

2. Ο ρόλος της αμυγδαλής και του προμετωπιαίου φλοιού

Η αντίληψη της πραγματικότητας αποτελεί το αποτέλεσμα της άψογης συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων εγκεφαλικών κέντρων. Ο προμετωπιαίος φλοιός είναι το κέντρο της λογικής σκέψης και της συνειδητής παρουσίας ενώ η αμυγδαλή λειτουργεί ως ο συναγερμός του φόβου. Υπό συνθήκες ηρεμίας ο προμετωπιαίος φλοιός ελέγχει και καταστέλλει την αμυγδαλή.

Σε καταστάσεις ακραίου πανικού η ισορροπία αυτή ανατρέπεται βίαια. Η αμυγδαλή υπερλειτουργεί εκπέμποντας τεράστια κύματα κινδύνου και κυριολεκτικά παρακάμπτει τον έλεγχο του προμετωπιαίου φλοιού. Ο εγκέφαλος προκειμένου να διαχειριστεί την αβάσταχτη αυτή απειλή διακόπτει προσωρινά την πλήρη συνειδητή επεξεργασία του περιβάλλοντος.

Αυτή η μείωση της αιμάτωσης και της δραστηριότητας στις περιοχές της λογικής επεξεργασίας προκαλεί τη θολούρα και την αίσθηση του ονείρου. Ο εγκέφαλος αρνείται να ενσωματώσει τις οπτικές και ακουστικές πληροφορίες πλήρως προστατεύοντας το άτομο από το συναισθηματικό σοκ. Η αποσύνδεση μοιάζει με τη χρήση τοπικού αναισθητικού στον ψυχισμό.

Η επιστροφή της λογικής λειτουργίας του φλοιού επιτυγχάνεται μόνο όταν το επίπεδο κινδύνου μειωθεί. Καθώς η αδρεναλίνη υποχωρεί ο προμετωπιαίος φλοιός αναλαμβάνει ξανά τα ηνία και ο κόσμος αποκτά πάλι τη γνώριμη τρισδιάστατη μορφή του.

3. Η αποσύνδεση ως μηχανισμός προστασίας

Η αποσύνδεση αποτελεί ένα εξελικτικό δώρο της φύσης το οποίο επιστρατεύεται σε συνθήκες ανυπέρβλητου πόνου. Τα ζώα και οι άνθρωποι που βιώνουν ένα βαρύ τραύμα ή μια επίθεση εισέρχονται συχνά σε αυτή την κατάσταση για να μην νιώσουν το πλήρες μέγεθος της φυσικής και ψυχολογικής οδύνης. Είναι ένας βιολογικός διακόπτης ασφαλείας.

Στις αγχώδεις διαταραχές ωστόσο ο διακόπτης αυτός ενεργοποιείται σε λάθος στιγμή. Η τεράστια συσσώρευση εσωτερικού στρες χωρίς προφανή εξωτερική απειλή κάνει τον εγκέφαλο να πιστεύει ότι το άτομο βρίσκεται σε θανάσιμο κίνδυνο. Η αποπραγματοποίηση είναι η απάντηση του σώματος σε μια επίθεση που υπάρχει μόνο στο μυαλό.

Η αντίληψη της κατάστασης ως προστατευτικής και όχι ως καταστροφικής αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο ο ασθενής βιώνει το σύμπτωμα. Το σώμα δεν καταρρέει αντίθετα λειτουργεί τέλεια προσπαθώντας να διαφυλάξει την ψυχική υγεία. Η παρερμηνεία αυτής της βοήθειας ως τρέλας είναι που δημιουργεί το πραγματικό μαρτύριο.

Αποδεχόμενος την αποσύνδεση ως ασπίδα ο ασθενής σταματά να παλεύει εναντίον της. Η απουσία αντίστασης επιτρέπει στο νευρικό σύστημα να κατανοήσει ότι δεν υφίσταται πλέον κίνδυνος αναστρέφοντας τη διαδικασία της αποξένωσης.

4. Το σύμπτωμα της αποπραγματοποίησης (Derealization)

Η αποπραγματοποίηση αλλοιώνει την αντίληψη του εξωτερικού κόσμου. Οι ασθενείς περιγράφουν το περιβάλλον τους ως επίπεδο σαν σκηνικό θεάτρου ή σαν φωτογραφία χωρίς βάθος. Τα χρώματα φαίνονται ξεθωριασμένα ή αφύσικα έντονα και οι ήχοι μοιάζουν να έρχονται μέσα από ένα τούνελ ή κάτω από το νερό.

Τα γνώριμα μέρη όπως το ίδιο το σπίτι του ασθενούς φαντάζουν ξένα και απειλητικά. Ο χρόνος φαίνεται να κυλάει είτε εξαιρετικά αργά είτε με ασύλληπτη ταχύτητα. Υπάρχει η αίσθηση ενός αόρατου τοίχου από γυαλί που χωρίζει το άτομο από την υπόλοιπη ανθρωπότητα εμποδίζοντας τη συναισθηματική σύνδεση.

Η αισθητηριακή αυτή παραμόρφωση προκαλεί ίλιγγο και αστάθεια. Ο εγκέφαλος αδυνατώντας να εμπιστευτεί τα οπτικά δεδομένα δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι το σώμα αιωρείται. Αυτή η κατάσταση ενδέχεται να διαρκέσει από λίγα λεπτά έως και πολλές ημέρες ανάλογα με την εμμονή του ατόμου στο σύμπτωμα.

Η εστίαση στην αίσθηση του εξωπραγματικού την τρέφει. Όσο περισσότερο το άτομο ελέγχει την όρασή του για να δει αν ο κόσμος μοιάζει αληθινός τόσο περισσότερο ο εγκέφαλος ενισχύει την αποπραγματοποίηση.

5. Το σύμπτωμα της αποπροσωποποίησης (Depersonalization)

Ενώ η αποπραγματοποίηση αφορά τον εξωτερικό κόσμο η αποπροσωποποίηση στρέφεται προς τα έσω αλλοιώνοντας την αντίληψη του ίδιου του εαυτού. Το άτομο νιώθει αποκομμένο από το σώμα του τα συναισθήματά του και τις σκέψεις του. Συχνά περιγράφεται ως η αίσθηση ότι ο ασθενής παρακολουθεί τον εαυτό του ως θεατής.

Η εικόνα στον καθρέφτη προκαλεί αμηχανία και τρόμο. Ο ασθενής αναγνωρίζει το είδωλό του λογικά αλλά νιώθει ότι το πρόσωπο αυτό δεν του ανήκει. Η φωνή του ακούγεται ξένη και οι κινήσεις των χεριών του γίνονται μηχανικά σαν να τις κατευθύνει ένα ρομπότ. Η απουσία ελέγχου βιώνεται με φρικτό τρόπο.

Το συναισθηματικό μούδιασμα είναι ολοκληρωτικό. Η αδυναμία βίωσης χαράς ή λύπης συνοδεύεται από την αίσθηση ότι ο ασθενής είναι νεκρός συναισθηματικά. Αυτή η κενότητα τον τρομοκρατεί οδηγώντας τον στη σκέψη ότι χάνει τον πυρήνα της προσωπικότητάς του.

Η αποπροσωποποίηση είναι εξίσου ακίνδυνη με την αποπραγματοποίηση. Αποτελεί το έσχατο όριο της νοητικής εξάντλησης. Όταν οι μπαταρίες του εγκεφάλου φορτιστούν η αίσθηση του εγώ επιστρέφει ακέραιη χωρίς καμία απολύτως ψυχική βλάβη.

6. Ο αντίκτυπος του υπεραερισμού στη συνείδηση

Ο υπεραερισμός κατά τη διάρκεια του πανικού παίζει καταλυτικό ρόλο στην εμφάνιση της αποσύνδεσης. Η γρήγορη και ρηχή αναπνοή αποβάλλει μαζικά το διοξείδιο του άνθρακα μειώνοντας την οξύτητα του αίματος. Η αναπνευστική αλκάλωση προκαλεί ισχυρή αγγειοσυστολή στα εγκεφαλικά αιμοφόρα αγγεία.

Η μείωση της ροής του αίματος προς τον εγκέφαλο στερεί οξυγόνο από τα κύτταρα προκαλώντας άμεση ζάλη και πνευματική θολούρα. Η αίσθηση του κενού στο κεφάλι και η ελαφρά ίλιγγος δημιουργούν το τέλειο υπόβαθρο για να αναπτυχθεί η ψευδαίσθηση της μη πραγματικότητας.

Ο ασθενής νιώθοντας αυτή την εγκεφαλική αδυναμία πείθεται ότι καταρρέει ψυχικά. Η αποκατάσταση του αναπνευστικού ρυθμού μέσω διαφραγματικής αναπνοής διαστέλλει τα αγγεία επαναφέροντας το αίμα στον φλοιό.

Μέσα σε λίγα λεπτά η ομίχλη αρχίζει να διαλύεται αποδεικνύοντας ότι το πρόβλημα ήταν καθαρά χημικό και όχι προϊόν μόνιμης νευρολογικής βλάβης ή παράνοιας.

7. Κόπωση και γνωστική ομίχλη (Brain Fog)

Η διαρκής μάχη με το άγχος προκαλεί ακραία πνευματική κόπωση. Η υπερανάλυση των σκέψεων και η παρατεταμένη εγρήγορση καταναλώνουν τεράστια ποσά γλυκόζης από τον εγκέφαλο. Όταν επέλθει η εξάντληση εμφανίζεται η γνωστική ομίχλη ένα σύμπτωμα που ενισχύει την αίσθηση της αποσύνδεσης.

Το άτομο δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί η μνήμη του παρουσιάζει κενά και η έκφραση των σκέψεων απαιτεί τεράστια προσπάθεια. Η δυσκολία στην επικοινωνία με τους άλλους εντείνει το αίσθημα της απομόνωσης. Ο ασθενής αποσύρεται κοινωνικά πιστεύοντας ότι δεν μπορεί να λειτουργήσει φυσιολογικά.

Η γνωστική αυτή κόπωση είναι η απαίτηση του εγκεφάλου για άμεση ανάπαυση. Ο εξαναγκασμός σε πνευματική εργασία ενώ υπάρχει ομίχλη επιδεινώνει τα συμπτώματα της αποπραγματοποίησης καθιστώντας τον κόσμο ακόμα πιο θολό.

Η αποδοχή της ανάγκης για πνευματική ξεκούραση και η αποφυγή πολύπλοκων εργασιών προσφέρουν στον εγκέφαλο τον απαραίτητο χρόνο ανάρρωσης. Η διαύγεια επανέρχεται μόλις η νευρολογική κόπωση υποχωρήσει.

8. Διαφορική διάγνωση από νευρολογικές παθήσεις

Η ιατρική κοινότητα εξετάζει προσεκτικά τα συμπτώματα της αποσύνδεσης για τον αποκλεισμό οργανικών παθολογιών. Η επιληψία του κροταφικού λοβού αποτελεί μια πάθηση που μπορεί να προκαλέσει παροδικά επεισόδια αποπραγματοποίησης γνωστά ως κρίσεις αισθητηριακής παραμόρφωσης.

Ωστόσο οι επιληπτικές κρίσεις είναι εξαιρετικά σύντομες συνοδεύονται συνήθως από ακούσιες κινήσεις των άκρων ή μάσημα των χειλιών και οδηγούν σε μετεπιληπτική σύγχυση. Η αποσύνδεση του άγχους αντίθετα μπορεί να είναι σταθερή για ώρες και το άτομο διατηρεί τον πλήρη κινητικό του έλεγχο.

Οι ημικρανίες με αύρα προκαλούν επίσης αλλοιώσεις της οπτικής αντίληψης και αίσθημα μη πραγματικότητας. Η εμφάνιση του σφυγμώδους πονοκεφάλου που ακολουθεί ξεκαθαρίζει άμεσα τη διάγνωση διαχωρίζοντας την ημικρανία από την αγχώδη διαταραχή.

Ο ηλεκτροεγκεφαλογράφος και η μαγνητική τομογραφία αποκλείουν τις δομικές βλάβες. Η ιατρική διαβεβαίωση εξαλείφει τον φόβο του εγκεφαλικού όγκου ή της επιληψίας επιτρέποντας στον ασθενή να αντιμετωπίσει το σύμπτωμα ως καθαρά ψυχολογικό.

9. Ο φόβος της απώλειας του λογικού

Ο μεγαλύτερος εχθρός στην αποπραγματοποίηση είναι ο φόβος της σχιζοφρένειας. Το άτομο βιώνοντας την αλλοίωση της πραγματικότητας πείθεται ότι χάνει τα λογικά του και πρόκειται να τρελαθεί. Αυτή η σκέψη είναι ίσως η πιο βασανιστική πτυχή της διαταραχής.

Ο βασικός κανόνας της ψυχιατρικής ωστόσο είναι ξεκάθαρος. Οι ασθενείς που πάσχουν από ψύχωση δεν γνωρίζουν ότι χάνουν την επαφή με την πραγματικότητα. Οι ψευδαισθήσεις τους φαίνονται απόλυτα αληθινές και δεν τις αμφισβητούν ποτέ.

Αντίθετα το άτομο με αποπραγματοποίηση διατηρεί άθικτο τον έλεγχο της πραγματικότητας (reality testing). Γνωρίζει ότι ο κόσμος φαίνεται παράξενος και ακριβώς επειδή το γνωρίζει πανικοβάλλεται. Η επίγνωση της κατάστασης αποτελεί την απόλυτη απόδειξη ότι δεν υπάρχει καμία ψύχωση.

Η αποσαφήνιση αυτού του κανόνα σώζει τον ασθενή από την κόλαση της αμφιβολίας. Ο φόβος της τρέλας εξαφανίζεται επιτρέποντας στη λογική να κατευνάσει την αμυγδαλή και να μειώσει την ένταση του συμπτώματος.

10. Πίνακας συμπτωμάτων διαχωρισμού

Η αναγνώριση των διαφορών μεταξύ αποσύνδεσης λόγω άγχους και ψυχωσικών διαταραχών είναι θεμελιώδης. Ο παρακάτω πίνακας αναλύει τα βασικά χαρακτηριστικά.

Η παρακολούθηση αυτών των κριτηρίων παρέχει απόλυτη ανακούφιση. Ο ιατρός χρησιμοποιεί τα κριτήρια για να αποκλείσει τη σοβαρή ψυχιατρική νόσο.

Η βεβαιότητα της λογικής του συγκρότησης επιτρέπει στον ασθενή να σταματήσει την καταστροφολογία και να εστιάσει στη χαλάρωση του νευρικού του συστήματος.

11. Τεχνικές γείωσης για άμεση ανακούφιση (Grounding)

Τη στιγμή που ο κόσμος αρχίζει να χάνει την πραγματικότητά του η εφαρμογή τεχνικών γείωσης επαναφέρει τον εγκέφαλο στο παρόν. Η μέθοδος “5-4-3-2-1” αναγκάζει τον προμετωπιαίο φλοιό να εμπλακεί συνειδητά με το περιβάλλον παρακάμπτοντας τον φόβο της αμυγδαλής.

Ο ασθενής καλείται να ονομάσει δυνατά πέντε αντικείμενα που βλέπει τέσσερα πράγματα που μπορεί να αγγίξει τρεις ήχους που ακούει δύο μυρωδιές και μία γεύση. Η διαδικασία αυτή καναλιζάρει την αισθητηριακή ροή και σταθεροποιεί τη νευρολογική λειτουργία.

Το άγγιγμα ενός πολύ κρύου αντικειμένου όπως ένα παγάκι ή η ρίψη κρύου νερού στο πρόσωπο προκαλεί ένα ισχυρό φυσικό σοκ στο νευρικό σύστημα. Το ερέθισμα αυτό είναι τόσο πραγματικό που αναγκάζει τον εγκέφαλο να βγει από την ονειρική κατάσταση για να διαχειριστεί την αλλαγή θερμοκρασίας.

Η εμπλοκή σε μια χειρωνακτική εργασία ή ο συντονισμός κινήσεων διακόπτει τη διαδικασία εσωτερικής ανάλυσης. Η επαφή με τη σωματική πραγματικότητα λύνει την ψευδαίσθηση της αποσύνδεσης.

12. Ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση και ιατρική παρακολούθηση

Η θεραπεία της αποπραγματοποίησης βασίζεται εξ ολοκλήρου στη μείωση του άγχους που την προκαλεί. Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία διδάσκει τον ασθενή να αντιδρά με αδιαφορία απέναντι στο σύμπτωμα. Η προσπάθεια ελέγχου της αντίληψης αποτελεί το καύσιμο της αποσύνδεσης. Μαθαίνοντας να αφήνει το σύμπτωμα να υπάρχει χωρίς να το πολεμά αυτό σβήνει σταδιακά.

Η ενσυνειδητότητα (mindfulness) βελτιώνει την ικανότητα του ατόμου να παραμένει συνδεδεμένο με το παρόν χωρίς να κρίνει την αίσθηση του περιβάλλοντος. Η εκπαίδευση του εγκεφάλου να νιώθει ασφαλής ακόμα και μέσα στην ομίχλη μειώνει την έκκριση αδρεναλίνης.

Σε περιπτώσεις εξαιρετικά βασανιστικής και παρατεταμένης αποσύνδεσης η φαρμακευτική παρέμβαση υποστηρίζει τη θεραπεία. Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα ρυθμίζουν το χημικό περιβάλλον του εγκεφάλου μειώνοντας τις κρίσεις πανικού και κατ’ επέκταση τα συμπτώματα της αποπραγματοποίησης.

Η ολοκληρωμένη γνώση για την αντιμετώπιση του άγχους και του πανικού αποκαθιστά πλήρως την επαφή με την πραγματικότητα χαρίζοντας ξανά στο άτομο τον εαυτό του.

13. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Είναι δυνατόν να κολλήσω για πάντα στην αποπραγματοποίηση;

Όχι η κατάσταση είναι απολύτως παροδική. Είναι ένας αμυντικός μηχανισμός που τρέφεται από τον φόβο. Μόλις το άγχος μειωθεί ο εγκέφαλος διακόπτει την προστασία και η πραγματικότητα επανέρχεται στο ακέραιο.

2. Η χρήση μαριχουάνας μπορεί να προκαλέσει αποπραγματοποίηση;

Ναι η κάνναβη αποτελεί ισχυρό εκλυτικό παράγοντα αποπραγματοποίησης. Πολλά άτομα βιώνουν το πρώτο τους επεισόδιο υπό την επήρεια ουσιών δημιουργώντας ένα τεράστιο τραύμα πανικού που διατηρεί το σύμπτωμα ενεργό για καιρό μετά τη χρήση.

3. Υπάρχει φάρμακο που να σταματά άμεσα την αποσύνδεση;

Δεν υπάρχει ειδικό φάρμακο μόνο για την αποπραγματοποίηση. Τα αγχολυτικά μειώνουν τον πανικό επιτρέποντας στο σύμπτωμα να υποχωρήσει αλλά η οριστική ίαση έρχεται μέσα από την ψυχοθεραπευτική προσέγγιση.

4. Γιατί τα χέρια μου φαίνονται ξένα όταν παθαίνω αποπροσωποποίηση;

Ο εγκέφαλος αδυνατεί να συνθέσει αρμονικά την οπτική και την ιδιοδεκτική πληροφορία. Βλέπετε το χέρι σας αλλά δεν νιώθετε τη συναισθηματική ιδιοκτησία του με αποτέλεσμα να φαντάζει σαν προσθετικό μέλος.

5. Είναι φυσιολογικό να νιώθω ότι οι γονείς ή οι φίλοι μου είναι άγνωστοι;

Το φαινόμενο ονομάζεται αίσθηση Jamais vu δηλαδή το αντίθετο του Deja vu. Ο εγκέφαλος αναγνωρίζει λογικά τα πρόσωπα αλλά απουσιάζει η συναισθηματική μνήμη κάνοντας τους οικείους να μοιάζουν ξένοι. Αποτελεί τυπικό χαρακτηριστικό της αποπραγματοποίησης.

6. Μπορώ να οδηγήσω όταν έχω αποπραγματοποίηση;

Εάν η αίσθηση είναι εξαιρετικά έντονη και συνοδεύεται από ζάλη συνιστάται η διακοπή της οδήγησης. Η αλλοιωμένη αντίληψη του βάθους και του χώρου ενδέχεται να επηρεάσει τα αντανακλαστικά σας.

7. Αν δεν την πολεμήσω πώς θα φύγει;

Η καταπολέμηση δημιουργεί ένταση (αδρεναλίνη). Η αποδοχή και η συνέχιση των καθημερινών δραστηριοτήτων παρά τη θολούρα στέλνει μήνυμα ασφάλειας στον εγκέφαλο. Ο εγκέφαλος κλείνει τον διακόπτη της αποσύνδεσης μόνο όταν πειστεί ότι είστε ασφαλείς.

14. Βιβλιογραφία

• Διαβάστε σχετικές κλινικές μελέτες στο PubMed
• Αναζήτηση ακαδημαϊκών άρθρων στο Google Scholar

Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.