Γιατί το δέρμα μου πονάει σωματικά στην αφή όταν πρόκειται να αρρωστήσω;

1. Εισαγωγή

Ο σωματικός πόνος στην επιφάνεια του δέρματος (που περιγράφεται συχνά ως “πόνος στα μαλλιά” ή σαν η επιδερμίδα να “καίγεται” με το απλό άγγιγμα) κατά την έναρξη μιας ιογενούς ή βακτηριακής λοίμωξης (όπως η γρίπη ή ο COVID-19), οφείλεται σε ένα νευρολογικό φαινόμενο γνωστό ως αλλοδυνία. Καθώς το ανοσοποιητικό σύστημα ανιχνεύει τον εισβολέα, απελευθερώνει μαζικά χημικούς αγγελιοφόρους (φλεγμονώδεις κυτοκίνες) στο αίμα, προκειμένου να καταπολεμήσει τη λοίμωξη.

Αυτές οι κυτοκίνες, εκτός από το να προκαλούν την άνοδο της θερμοκρασίας του σώματος (πυρετό), πυροδοτούν τη σύνθεση προσταγλανδινών στον εγκέφαλο. Οι προσταγλανδίνες, δρώντας στον υποθάλαμο και τον νωτιαίο μυελό, προκαλούν (επιτηδευμένα από τον οργανισμό) μια ακραία και προσωρινή κεντρική ευαισθητοποίηση του νευρικού συστήματος.

Σκοπός αυτής της βιολογικής απάντησης (η οποία συχνά συνοδεύεται από κόπωση και λήθαργο) είναι να αναγκάσει το άτομο να μείνει ακίνητο στο κρεβάτι και να ξεκουραστεί, εξοικονομώντας μεταβολική ενέργεια για τη μάχη κατά της λοίμωξης. Η κατανόηση του πώς μια συστηματική φλεγμονή ρίχνει το όριο του πόνου, εξηγεί γιατί ένα άγγιγμα που υπό φυσιολογικές συνθήκες είναι αθώο (όπως η τριβή από τα ρούχα), γίνεται ξαφνικά ανυπόφορο.

2. Ορισμός της Αλλοδυνίας (Allodynia) έναντι της Υπεραλγησίας

Στη νευρολογία, είναι ζωτικής σημασίας η διάκριση μεταξύ των διαφορετικών τύπων πόνου (αλγαισθησία). Όταν το δέρμα πονάει με ένα άγγιγμα που κανονικά δεν θα έπρεπε να προκαλεί κανέναν πόνο (όπως το να σας χαϊδεύει κάποιος το χέρι, ή το να ακουμπάει ένα ρούχο ή το σεντόνι στο σώμα σας), το φαινόμενο ονομάζεται αλλοδυνία (allodynia).

Από την άλλη πλευρά, η “υπεραλγησία” (hyperalgesia) αναφέρεται σε ένα ερέθισμα που είναι ούτως ή άλλως λίγο επώδυνο (όπως ένα ελαφρύ τσίμπημα), αλλά ο ασθενής το βιώνει ως αφόρητα, δυσανάλογα οδυνηρό. Στις αρχές μιας έντονης λοίμωξης, οι ασθενείς βιώνουν συχνά έναν συνδυασμό και των δύο (μυϊκή υπεραλγησία και δερματική αλλοδυνία).

Και στις δύο περιπτώσεις, η αιτία δεν εδράζεται σε τοπική βλάβη του δέρματος (δεν υπάρχει πληγή, εξάνθημα ή έγκαυμα), αλλά σε μια συστηματική, προσωρινή “ανακαλωδίωση” της ευαισθησίας των αισθητικών νεύρων (αλγαισθητικών ινών).

3. Ο Ρόλος των Κυτοκινών (Cytokines) στη Λοίμωξη

Η αλυσίδα των γεγονότων ξεκινά όταν ένα παθογόνο (ιός, βακτήριο) εισέρχεται στον οργανισμό. Τα μακροφάγα (πρωτογενή κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος) αναγνωρίζουν τα ξένα αντιγόνα και, προκειμένου να σημάνουν συναγερμό, εκκρίνουν ουσίες που ονομάζονται προφλεγμονώδεις κυτοκίνες.

Οι σημαντικότερες από αυτές τις κυτοκίνες στην πυροδότηση του πόνου είναι η Ιντερλευκίνη-1 (IL-1), η Ιντερλευκίνη-6 (IL-6) και ο Παράγοντας Νέκρωσης Όγκων (TNF-α). Αυτές οι μικρές πρωτεΐνες ταξιδεύουν μέσω της κυκλοφορίας του αίματος και έχουν εκτεταμένες, συστηματικές (σε όλο το σώμα) επιδράσεις.

Η κυκλοφορία των κυτοκινών στο αίμα είναι αυτή που μετατρέπει μια τοπική λοίμωξη (π.χ. αναπνευστική, στον λαιμό ή τους πνεύμονες) σε ένα συστηματικό αίσθημα αρρώστιας. Οι κυτοκίνες είναι τοξικές ουσίες από τη φύση τους, δημιουργώντας μια αίσθηση “φαρμακώματος” στον οργανισμό (sickness behavior).

4. Ο Φλεγμονώδης Αναβρασμός και ο Υποθάλαμος

Καθώς οι κυτοκίνες (κυρίως η IL-1 και IL-6) ταξιδεύουν στο αίμα, φτάνουν στον εγκέφαλο. Παρότι ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός (BBB) εμποδίζει τη διέλευση μεγάλων μορίων, ορισμένες περιοχές του υποθαλάμου (τα λεγόμενα circumventricular organs) είναι ελλιπείς και επιτρέπουν σε αυτά τα σήματα να περάσουν.

Στον υποθάλαμο, οι κυτοκίνες διεγείρουν ένα ένζυμο που ονομάζεται κυκλοοξυγενάση-2 (COX-2). Η δράση αυτού του ενζύμου οδηγεί σε ραγδαία παραγωγή και απελευθέρωση μιας ουσίας που ονομάζεται Προσταγλανδίνη Ε2 (PGE2).

Η Προσταγλανδίνη Ε2 (PGE2) είναι ο κεντρικός “διακόπτης” της αρρώστιας. Στον υποθάλαμο, ρυθμίζει τον θερμοστάτη του σώματος ψηλότερα (δημιουργώντας πυρετό), ενώ παράλληλα διαχέεται προς τα κέντρα του πόνου στον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό, προκαλώντας δραματική αλλαγή στην αντίληψη των αισθητηριακών ερεθισμάτων.

5. Κεντρική Ευαισθητοποίηση του Νευρικού Συστήματος

Το κύριο φαινόμενο που κάνει το δέρμα σας να πονάει (αλλοδυνία) οφείλεται στην Κεντρική Ευαισθητοποίηση (Central Sensitization). Με την επίδραση των προσταγλανδινών, οι νευρώνες (κύτταρα) στα οπίσθια κέρατα του νωτιαίου μυελού (εκεί όπου “καταλήγουν” τα αισθητικά νεύρα του δέρματος) γίνονται υπερ-διεγέρσιμοι.

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, οι νευρικές ίνες Α-βήτα (Aβ) μεταφέρουν μόνο την αίσθηση της ελαφριάς αφής (όπως το ρούχο που ακουμπάει στο δέρμα) και δεν ενεργοποιούν τα κέντρα του πόνου (τα οποία εξυπηρετούνται από τις ίνες C).

Όμως, σε κατάσταση “κεντρικής ευαισθητοποίησης”, οι νευρώνες του πόνου στον νωτιαίο μυελό κατεβάζουν το κατώφλι ενεργοποίησής τους. Ως αποτέλεσμα, “μπερδεύουν” τα σήματα: λαμβάνουν την πληροφορία της απαλής αφής (από τις ίνες Αβ) και τη μεταφράζουν λανθασμένα και την προωθούν στον εγκέφαλο ως σήμα οξέος πόνου.

6. Περιφερική Ευαισθητοποίηση των Νευρικών Απολήξεων

Εκτός από τον νωτιαίο μυελό (κεντρική βλάβη), ο πόνος του δέρματος ενισχύεται και περιφερικά. Οι κυτοκίνες και τα διάφορα φλεγμονώδη χημικά κυκλοφορούν παντού στο σώμα, φτάνοντας μέχρι τις απειροελάχιστες (γυμνές) νευρικές απολήξεις ακριβώς κάτω από την επιδερμίδα σας.

Εκεί, αυτές οι ουσίες (ιδίως οι προσταγλανδίνες) συνδέονται με τους υποδοχείς πόνου (αλγαισθητήρες) του δέρματος. Δεν τους ενεργοποιούν άμεσα (γι’ αυτό δεν πονάτε αν κάθεστε απολύτως ακίνητοι χωρίς τίποτα να σας ακουμπά), αλλά τους βάζουν σε μια κατάσταση “υψηλού συναγερμού”.

Όταν σε αυτούς τους ήδη ευαισθητοποιημένους αλγαισθητήρες εφαρμοστεί η παραμικρή τριβή, ενεργοποιούνται βίαια, στέλνοντας μεγάλες ριπές ηλεκτρικών σημάτων που γίνονται αντιληπτά ως έγκαυμα, κάψιμο ή πόνος στο δέρμα.

7. Η Σύνδεση με τον Πυρετό και το Ρίγος

Η δερματική αλλοδυνία συνοδεύεται σχεδόν πάντα, χρονικά, από την έναρξη του πυρετού και (κυρίως) του ρίγους. Όπως προαναφέρθηκε, οι ίδιες προσταγλανδίνες (PGE2) που προκαλούν τον πόνο, ρυθμίζουν τον θερμοστάτη του υποθαλάμου (π.χ. από τους 36.6°C στους 39°C).

Όταν ο θερμοστάτης ανεβαίνει, ο οργανισμός νομίζει ότι κρυώνει, καθώς η πραγματική του θερμοκρασία είναι χαμηλότερη από το νέο (υψηλό) σημείο ρύθμισης. Το σώμα διατάζει αγγειοσύσπαση στα άκρα και το δέρμα για να μην χάσει θερμότητα.

Η στέρηση αίματος από το δέρμα, σε συνδυασμό με την ακραία σύσπαση των μυών που ανορθώνουν την τρίχα (χήνειο δέρμα / ανατριχίλα – ρίγος), ασκεί άμεση, επώδυνη μηχανική πίεση στις ήδη φλεγμαίνουσες (από τις κυτοκίνες) νευρικές απολήξεις των τριχοθυλακίων (εξ ου και ο πόνος στα μαλλιά ή το κεφάλι).

8. Διαφοροποίηση από τον Μυϊκό Πόνο (Μυαλγία)

Είναι σημαντικό να διαχωριστεί ο πόνος του δέρματος από τις “μυαλγίες” (πόνος στους μύες και τις αρθρώσεις). Η μυαλγία κατά τη διάρκεια μιας γρίπης είναι βαθύτερη, αμβλεία, και περιγράφεται σαν να “έχω ξυλοκοπηθεί”.

Οι μυαλγίες προκαλούνται από τη διάσπαση (καταβολισμό) μικρών ποσοτήτων μυϊκού ιστού, καθώς ο οργανισμός σπάει τις πρωτεΐνες των μυών για να πάρει αμινοξέα προκειμένου να συνθέσει περισσότερατισώματα και κύτταρα του ανοσοποιητικού, εν μέσω της ισχυρής συστηματικής φλεγμονής.

Ο πόνος του δέρματος (αλλοδυνία), αντίθετα, είναι αμιγώς νευροπαθητικός και επιφανειακός. Οι ασθενείς συχνά αναφέρουν: “Δεν μπορώ να αντέξω το βάρος της κουβέρτας” ή “Το νερό του ντους μοιάζει με βελόνες”. Και τα δύο συμπτώματα συνυπάρχουν, αλλά εξυπηρετούν διαφορετικούς μηχανισμούς της ίδιας ιογενούς καταιγίδας.

9. Εξελικτική Σκοπιμότητα (Sickness Behavior)

Γιατί η φύση δημιούργησε έναν τέτοιο βασανιστικό μηχανισμό; Η απάντηση της εξελικτικής βιολογίας είναι η επιβίωση μέσω της αδράνειας. Η συμπεριφορά ασθένειας (“sickness behavior”) είναι ένα εξαιρετικά οργανωμένο νευροβιολογικό πρόγραμμα.

Η καταπολέμηση ενός πολλαπλασιαζόμενου ιού απαιτεί τεράστιες ποσότητες μεταβολικής ενέργειας. Κάθε βαθμός Κελσίου (άνοδος πυρετού) απαιτεί 10-12% περισσότερη ενέργεια (καύση θερμίδων) από τον οργανισμό.

Προκειμένου να διασφαλίσει ότι ο άνθρωπος δεν θα σπαταλήσει αυτή την κρίσιμη ενέργεια στο περπάτημα, το κυνήγι ή την κοινωνικοποίηση, ο εγκέφαλος καθιστά *κάθε* κίνηση (και κάθε άγγιγμα) επώδυνη. Ο πόνος του δέρματος και των μυών σας αναγκάζει να παραμείνετε ξαπλωμένοι και ακίνητοι στο κρεβάτι, συγκεντρώνοντας όλους τους πόρους του σώματος στην ανοσολογική μάχη.

10. Πίνακας: Μηχανισμοί Πόνου κατά τη Διάρκεια Λοιμώξεων

11. Ποια Παθογόνα Προκαλούν το Φαινόμενο

Η αλλοδυνία, ο πόνος στο δέρμα, δεν προκαλείται από ένα συγκεκριμένο μικρόβιο, αλλά από την αντίδραση του δικού σας ανοσοποιητικού απέναντι σε επιθετικά παθογόνα. Ιστορικά, είναι το σήμα κατατεθέν της Γρίπης (Influenza virus).

Ο ιός της γρίπης είναι γνωστός για την ταχύτατη (κεραυνοβόλο) ενεργοποίηση των κυτοκινών στο αίμα. Ο ασθενής περνά από το να νιώθει απολύτως υγιής, στο να μην μπορεί να σταθεί στα πόδια του από τον μυϊκό/δερματικό πόνο, μέσα σε μόλις 2-3 ώρες.

Ο ιός SARS-CoV-2 (COVID-19) έχει επίσης παρατηρηθεί ότι προκαλεί έντονες νευροπαθητικές αντιδράσεις (λόγω της ισχυρής “καταιγίδας κυτοκινών”), όπως και ιοί που προκαλούν δάγκειο πυρετό (ο οποίος είναι διεθνώς γνωστός ως “breakbone fever” – πυρετός των σπασμένων οστών – λόγω του αβάσταχτου πόνου).

12. Αντιμετώπιση και Χρήση Αντιπυρετικών-Αναλγητικών

Επειδή η γενεσιουργός αιτία του δερματικού πόνου (αλλοδυνίας) κατά τη λοίμωξη είναι η αυξημένη παραγωγή Προσταγλανδινών στον εγκέφαλο (μέσω του ενζύμου COX-2), η φαρμακευτική αντιμετώπιση στοχεύει αποκλειστικά στο να σταματήσει αυτό το ένζυμο.

Τα Μη Στεροειδή Αντιφλεγμονώδη Φάρμακα (ΜΣΑΦ), όπως η ιβουπροφαίνη και η ασπιρίνη, είναι ισχυροί αναστολείς της COX-2. Αναστέλλοντας το ένζυμο, μειώνουν άμεσα την παραγωγή προσταγλανδινών, αποκαθιστώντας το φυσιολογικό όριο του πόνου και κατεβάζοντας τον θερμοστάτη (ρίχνουν τον πυρετό).

Η παρακεταμόλη, ενώ έχει ελάχιστη αντιφλεγμονώδη δράση στους περιφερικούς ιστούς (δεν μειώνει το πρήξιμο), δρα εξαιρετικά αποτελεσματικά στον εγκέφαλο μπλοκάροντας τα σήματα του πόνου, και γι’ αυτό αποτελεί το πιο κοινό, ασφαλές φάρμακο πρώτης γραμμής για τον πόνο του δέρματος και την κόπωση μιας ιογενούς λοίμωξης.

13. Πότε το Σύμπτωμα Απαιτεί Ιατρική Εξέταση

Ο διάχυτος πόνος του δέρματος που συνοδεύει τον πυρετό μιας γρίπης είναι αμιγώς φυσιολογικός. Ωστόσο, υπάρχουν συγκεκριμένα “κόκκινα σημάδια” (red flags) που πρέπει να σας οδηγήσουν στον Παθολόγο ή τα Επείγοντα.

Εάν ο πόνος του δέρματος δεν είναι διάχυτος, αλλά εντοπίζεται σε μια συγκεκριμένη ταινία ή γραμμή (συχνά στη μία πλευρά του κορμού ή του προσώπου) και ακολουθείται από εμφάνιση επώδυνων φυσαλίδων, πρόκειται για Έρπη Ζωστήρα, μια εξαιρετικά επώδυνη νευρολογική λοίμωξη που απαιτεί άμεση χορήγηση ειδικών αντιιικών (π.χ. ασυκλοβίρη) μέσα στις πρώτες 72 ώρες.

Επίσης, εάν ο πόνος στο δέρμα συνοδεύεται από δυσκαμψία του αυχένα (αδυναμία να σκύψετε το κεφάλι), φωτοφοβία, ανεξέλεγκτο έμετο ή ένα πορφυρό εξάνθημα (πετέχειες) που δεν ασπρίζει όταν το πιέζετε με ένα ποτήρι, υπάρχει κίνδυνος Μηνιγγίτιδας, η οποία αποτελεί άμεσο, απειλητικό για τη ζωή ιατρικό επείγον.

14. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Είναι φυσιολογικό να πονάνε ακόμη και οι ρίζες των μαλλιών μου όταν έχω πυρετό;

Ναι. Οι νευρικές απολήξεις (αλγαισθητήρες) στη βάση των τριχοθυλακίων του τριχωτού της κεφαλής είναι εξαιρετικά ευαίσθητες. Οι κυτοκίνες της γρίπης μειώνουν το όριο του πόνου, κάνοντας την αίσθηση (έστω και του αέρα που κινεί την τρίχα) οδυνηρή.

2. Τι ονομάζουμε αλλοδυνία;

Αλλοδυνία είναι το ιατρικό φαινόμενο όπου ένα ερέθισμα που κανονικά δεν προκαλεί πόνο (όπως το να ακουμπήσετε το χέρι σας, ή το άγγιγμα των ρούχων), ερμηνεύεται πλέον από τον εγκέφαλο ως οξύς, έντονος πόνος.

3. Γιατί δεν πονάει το δέρμα μου σε ένα απλό κρυολόγημα, παρά μόνο στη γρίπη;

Το κοινό κρυολόγημα (π.χ. από ρινοϊούς) δεν προκαλεί μεγάλη “καταιγίδα κυτοκινών” (συστηματική φλεγμονή), επομένως το νευρικό σύστημα δεν ευαισθητοποιείται. Η γρίπη και ο COVID, αντίθετα, πυροδοτούν μαζική συστηματική αντίδραση.

4. Τι είναι οι προσταγλανδίνες;

Είναι χημικές ουσίες (ορμόνες) που φτιάχνει ο οργανισμός, κυρίως στον εγκέφαλο, κατά τη διάρκεια φλεγμονής. Είναι υπεύθυνες για το ανέβασμα του πυρετού και για την πρόκληση του πόνου.

5. Το ντεπόν (παρακεταμόλη) θα με βοηθήσει με αυτόν τον πόνο του δέρματος;

Ναι. Η παρακεταμόλη σταματά τα σήματα του πόνου στον εγκέφαλο (αναστέλλοντας εν μέρει τα μονοπάτια των προσταγλανδινών στο ΚΝΣ) και ανακουφίζει αποτελεσματικά και από τον πυρετό και από την αλλοδυνία.

6. Γιατί νιώθω το δέρμα μου να καίγεται ενώ κρυώνω και έχω ρίγος;

Η άνοδος του πυρετού συσπά τα αιμοφόρα αγγεία (κάνοντάς σας να νιώθετε ρίγος και κρύο). Αυτή η μυϊκή σύσπαση γύρω από τους θύλακες των τριχών (ανατριχίλα) “τσιμπάει” τα ήδη ευαισθητοποιημένα νεύρα, προκαλώντας πόνο/κάψιμο.

7. Μπορεί ο πόνος του δέρματος να μην οφείλεται σε γρίπη, αλλά σε Ινομυαλγία;

Ναι. Οι ασθενείς με ινομυαλγία βιώνουν μόνιμη (χρόνια) αλλοδυνία, διότι ο εγκέφαλος και ο νωτιαίος μυελός τους παραμένουν συνεχώς (κεντρικά ευαισθητοποιημένοι), χωρίς να υπάρχει πραγματική ιογενής λοίμωξη.

8. Μπορώ να κάνω ένα ζεστό μπάνιο;

Ναι, ένα χλιαρό/ζεστό (όχι καυτό) μπάνιο διαστέλλει τα αιμοφόρα αγγεία και χαλαρώνει τους μύες, κάτι που μπορεί να μειώσει παροδικά την αλλοδυνία και το ρίγος, προσφέροντας ανακούφιση.

9. Πόσο διαρκεί αυτός ο πόνος του δέρματος;

Συνήθως, κορυφώνεται τις πρώτες 48-72 ώρες μιας ιογενούς λοίμωξης (μαζί με την κορύφωση του πυρετού). Μόλις το ανοσοποιητικό σύστημα ελέγξει τον ιό και πέσουν τα επίπεδα των κυτοκινών, το σύμπτωμα υποχωρεί γρήγορα.

10. Είναι επικίνδυνο αν ο πόνος του δέρματος εντοπίζεται μόνο σε ένα σημείο του σώματος;

Εάν είναι αυστηρά εντοπισμένο (π.χ. σε μια ζώνη στην πλάτη) και ακολουθεί εξάνθημα, πρόκειται πιθανότατα για Έρπη Ζωστήρα (αναζωπύρωση του ιού της ανεμοβλογιάς στα νεύρα) και χρειάζεται επείγουσα ιατρική αγωγή.

15. Βιβλιογραφία

• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22421379/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30678280/
• https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23810143/

Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.