Αρχική ❯ Συμπτώματα ❯ Πρέπει να επισκεφθώ γιατρό για χρόνια αϋπνία;

Πρέπει να επισκεφθώ γιατρό για χρόνια αϋπνία;

1. Εισαγωγή

Εάν δυσκολεύεστε να αποκοιμηθείτε ή ξυπνάτε συχνά μέσα στη νύχτα για περισσότερες από τρεις ημέρες την εβδομάδα και το πρόβλημα διαρκεί πάνω από τρεις μήνες, η ιατρική αξιολόγηση θεωρείται απολύτως απαραίτητη. Η χρόνια αϋπνία παύει να αποτελεί ένα απλό σύμπτωμα κούρασης και μετατρέπεται σε ανεξάρτητη κλινική οντότητα η οποία ενδέχεται να υποκρύπτει ενδοκρινολογικές, νευρολογικές ή ψυχιατρικές διαταραχές.

Ο ύπνος αποτελεί μια θεμελιώδη βιολογική διαδικασία ανασυγκρότησης του οργανισμού. Η μακροχρόνια στέρησή του διαταράσσει τη λειτουργία σχεδόν όλων των οργάνων. Πολλοί ασθενείς αποδέχονται τον κακό ύπνο ως φυσιολογική συνέπεια της σύγχρονης ζωής και καταφεύγουν στη λήψη μη συνταγογραφούμενων σκευασμάτων, επιδεινώνοντας μακροπρόθεσμα το πρόβλημα.

Η αξιολόγηση της αρχιτεκτονικής του ύπνου από τον ιατρό διαχωρίζει τις περιπτώσεις όπου η αϋπνία είναι πρωτοπαθής από εκείνες όπου αποτελεί δευτεροπαθή εκδήλωση. Ο εντοπισμός του αιτίου επιτρέπει την αποκατάσταση της νευροβιολογικής ισορροπίας.

Η έγκαιρη θεραπευτική παρέμβαση προστατεύει τον εγκέφαλο από τη γνωστική φθορά και μειώνει δραστικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, επαναφέροντας την ενέργεια στην καθημερινότητα.

2. Νευροβιολογία και Φυσιολογία του Ύπνου

Ο ύπνος ρυθμίζεται από την αλληλεπίδραση δύο βασικών βιολογικών συστημάτων. Το πρώτο είναι ο κιρκάδιος ρυθμός, το εσωτερικό ρολόι του σώματος, το οποίο συγχρονίζεται κυρίως από το φως και το σκοτάδι. Το δεύτερο είναι η ομοιοστατική ορμή του ύπνου, μια εσωτερική ανάγκη που αυξάνεται όσο περισσότερες ώρες παραμένουμε ξύπνιοι.

Η περιοχή του εγκεφάλου που ελέγχει τον κιρκάδιο ρυθμό βρίσκεται στον υποθάλαμο. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, η επίφυση εκκρίνει μελατονίνη, την ορμόνη που δίνει το σήμα για την έναρξη του ύπνου. Παράλληλα, αυξάνεται η συγκέντρωση του νευροδιαβιβαστή αδενοσίνη στον εγκέφαλο, προάγοντας το αίσθημα της νύστας.

Για να επέλθει ο ύπνος, το δικτυωτό σύστημα του εγκεφαλικού στελέχους πρέπει να αδρανοποιηθεί. Όταν υπερισχύουν οι διεγερτικοί νευροδιαβιβαστές, όπως η νοραδρεναλίνη και η ορεξίνη, ο εγκέφαλος παραμένει σε κατάσταση συνεχούς εγρήγορσης.

Η αϋπνία προκύπτει όταν τα κέντρα εγρήγορσης υπερλειτουργούν, ακυρώνοντας τις φυσιολογικές εντολές του συστήματος προαγωγής του ύπνου, εμποδίζοντας τον ασθενή να χαλαρώσει.

3. Η Αρχιτεκτονική του Φυσιολογικού Ύπνου

Ένας φυσιολογικός νυχτερινός ύπνος αποτελείται από διαδοχικούς κύκλους. Κάθε κύκλος διαρκεί περίπου ενενήντα λεπτά και περιλαμβάνει δύο βασικές καταστάσεις, τον ύπνο χωρίς ταχείες οφθαλμικές κινήσεις και τον ύπνο με ταχείες οφθαλμικές κινήσεις.

Ο ύπνος χωρίς ταχείες οφθαλμικές κινήσεις χωρίζεται σε στάδια επιφανειακού και βαθύ ύπνου. Ο βαθύς ύπνος είναι το στάδιο της φυσικής αποκατάστασης. Σε αυτή τη φάση, η αρτηριακή πίεση μειώνεται, οι μύες χαλαρώνουν και ο οργανισμός επισκευάζει τους φθαρμένους ιστούς μέσω της έκκρισης αυξητικής ορμόνης.

Ο ύπνος με ταχείες οφθαλμικές κινήσεις, γνωστός για τα όνειρα που βλέπουμε, είναι καθοριστικός για την εδραίωση της μνήμης και τη ρύθμιση των συναισθημάτων.

Στη χρόνια αϋπνία, η συνοχή αυτών των κύκλων διαλύεται. Ο ασθενής περνά δυσανάλογα πολύ χρόνο σε επιφανειακό ύπνο, αδυνατώντας να φτάσει στα αναζωογονητικά, βαθιά στάδια, γεγονός που εξηγεί την πρωινή εξάντληση.

4. Πρωτοπαθής Αϋπνία και Υπερδιέγερση

Η πρωτοπαθής αϋπνία αφορά καταστάσεις όπου η δυσκολία στον ύπνο δεν εξηγείται από άλλη παθολογική νόσο. Βασικός μηχανισμός είναι η χρόνια ψυχοφυσιολογική υπερδιέγερση. Ο εγκέφαλος του ασθενούς λειτουργεί συνεχώς σε υψηλές ταχύτητες, αρνούμενος να απενεργοποιηθεί.

Η κατάσταση αυτή ξεκινά συχνά έπειτα από ένα έντονο στρεσογόνο γεγονός. Ακόμη και όταν το αρχικό στρες παρέλθει, ο εγκέφαλος έχει αναπτύξει μια εξαρτημένη αντίδραση. Το κρεβάτι και η κρεβατοκάμαρα παύουν να σχετίζονται με τη χαλάρωση και συνδέονται υποσυνείδητα με την απογοήτευση και την αγωνία για την έλλειψη ύπνου.

Οι μελέτες καταγράφουν σε αυτούς τους ασθενείς αυξημένο καρδιακό ρυθμό, υψηλότερη θερμοκρασία σώματος και αυξημένη εγκεφαλική δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Ουσιαστικά, ο ασθενής χάνει τη φυσική ικανότητα μετάβασης στην κατάσταση ηρεμίας, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο διαρκούς άγχους.

5. Δευτεροπαθής Αϋπνία: Οργανικά Αίτια

Η δευτεροπαθής αϋπνία αποτελεί σύμπτωμα μιας ευρύτερης ιατρικής πάθησης. Η συχνότερη αιτία είναι ο χρόνιος πόνος. Παθήσεις όπως η οστεοαρθρίτιδα, η ινομυαλγία και οι νευροπάθειες δεν επιτρέπουν στο σώμα να βρει μια άνετη θέση, διακόπτοντας συνεχώς τον ύπνο.

Οι παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος διαδραματίζουν επίσης κεντρικό ρόλο. Το βρογχικό άσθμα και η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια προκαλούν βήχα ή δυσχέρεια αναπνοής, αναγκάζοντας τον ασθενή να ξυπνά.

Νοσήματα του γαστρεντερικού, με κυρίαρχη τη γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, εμποδίζουν τον ύπνο λόγω της ανόδου γαστρικών υγρών στον οισοφάγο όταν ο ασθενής ξαπλώνει, προκαλώντας έντονο κάψιμο στο στήθος.

Ο εντοπισμός και η θεραπεία αυτών των υποκείμενων νοσημάτων οδηγεί αυτομάτως στην αποκατάσταση της ομαλής νυχτερινής ανάπαυσης.

6. Ενδοκρινολογικές Διαταραχές και Κορτιζόλη

Η έκκριση των ορμονών συνδέεται άμεσα με την ποιότητα του ύπνου. Ο υπερθυρεοειδισμός λειτουργεί ως εσωτερικός επιταχυντής. Τα αυξημένα επίπεδα θυρεοειδικών ορμονών προκαλούν ταχυκαρδία, εφίδρωση και έντονη νευρικότητα, καταστρέφοντας την ικανότητα χαλάρωσης.

Η κορτιζόλη, η κύρια ορμόνη του στρες, ακολουθεί φυσιολογικά έναν αυστηρό ημερήσιο ρυθμό. Τα επίπεδά της είναι χαμηλά το βράδυ και αυξάνονται τα ξημερώματα για να προετοιμάσουν το σώμα για αφύπνιση.

Σε καταστάσεις χρόνιου άγχους ή σε παθήσεις των επινεφριδίων, τα επίπεδα κορτιζόλης παραμένουν εξαιρετικά υψηλά κατά τη διάρκεια της νύχτας. Αυτή η συνεχής ορμονική εγρήγορση διατηρεί τον εγκέφαλο ξύπνιο και το σώμα σε ετοιμότητα για δράση.

Στις γυναίκες, οι ορμονικές διακυμάνσεις κατά τη διάρκεια της εμμηνόπαυσης, η πτώση των οιστρογόνων και οι νυχτερινές εξάψεις αποτελούν κορυφαία αιτία σοβαρής, χρόνιας αϋπνίας.

7. Νευρολογικές Παθήσεις και Σύνδρομο Ανήσυχων Ποδιών

Η αϋπνία συνδέεται στενά με νευρολογικές διαταραχές. Το σύνδρομο ανήσυχων ποδιών προκαλεί μια βασανιστική, ακατανίκητη επιθυμία κίνησης των κάτω άκρων, συνδυασμένη με αίσθημα μυρμηγκιάσματος ή καψίματος βαθιά στους μύες.

Τα συμπτώματα εμφανίζονται αποκλειστικά κατά την ανάπαυση και εντείνονται τις βραδινές ώρες. Ο ασθενής αναγκάζεται να σηκωθεί και να περπατήσει για να ανακουφιστεί, χάνοντας εντελώς την ευκαιρία να αποκοιμηθεί. Το σύνδρομο αυτό σχετίζεται συχνά με χαμηλά επίπεδα σιδήρου στον εγκέφαλο και δυσλειτουργία του συστήματος της ντοπαμίνης.

Οι εκφυλιστικές παθήσεις, όπως η νόσος του Πάρκινσον και η αρχόμενη άνοια, προκαλούν επίσης καταστροφή των κέντρων ελέγχου του ύπνου στον εγκέφαλο.

Η έγκαιρη νευρολογική παρέμβαση με ειδικά φάρμακα ελέγχει τα συμπτώματα και αποκαθιστά τη συνέχεια του ύπνου.

8. Ο Ρόλος της Κατάθλιψης και του Άγχους

Η σχέση μεταξύ ψυχιατρικών διαταραχών και αϋπνίας είναι αμφίδρομη. Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή κρατά τον ασθενή δέσμιο ενός ατελείωτου κύκλου υπερανάλυσης των προβλημάτων (μηρυκασμός σκέψεων) μόλις το κεφάλι ακουμπήσει στο μαξιλάρι.

Στην κλινική κατάθλιψη, οι αλλαγές στην αρχιτεκτονική του ύπνου είναι καθοριστικές. Ενώ ορισμένοι ασθενείς εμφανίζουν υπερυπνία, το πλέον κλασικό σύμπτωμα της βαριάς κατάθλιψης είναι η πρώιμη πρωινή αφύπνιση. Ο ασθενής ξυπνά στις τρεις ή τέσσερις τα ξημερώματα, βιώνοντας έντονη θλίψη και αδυνατώντας να ξανακοιμηθεί.

Αυτή η αλληλεπίδραση υποδηλώνει διαταραχές στους νευροδιαβιβαστές της σεροτονίνης και της μελατονίνης.

Η θεραπεία της υποκείμενης συναισθηματικής διαταραχής μέσω φαρμακοθεραπείας και ψυχοθεραπείας είναι μονόδρομος για την επίλυση της χρόνιας αϋπνίας.

9. Φαρμακευτικά Σκευάσματα και Ουσίες

Ένας τεράστιος αριθμός φαρμάκων ευθύνεται για τη διαταραχή του ύπνου. Τα αντικαταθλιπτικά της κατηγορίας SSRI προκαλούν συχνά διέγερση και αϋπνία κατά τις πρώτες εβδομάδες λήψης τους.

Τα αντιϋπερτασικά φάρμακα, ιδιαίτερα οι β-αποκλειστές, μειώνουν την παραγωγή της ενδογενούς μελατονίνης, προκαλώντας συχνές αφυπνίσεις και έντονους εφιάλτες. Τα κορτικοστεροειδή (όπως η κορτιζόνη) προκαλούν ισχυρή υπερδιέγερση του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Σημαντικό ρόλο παίζει η κατανάλωση διεγερτικών ουσιών. Ο καφές, το τσάι και τα ενεργειακά ποτά εμποδίζουν τη δράση της αδενοσίνης. Επειδή η καφεΐνη έχει μεγάλο χρόνο ημιζωής, η κατανάλωσή της αργά το απόγευμα καταστρέφει τον βραδινό ύπνο.

Αν και το αλκοόλ φέρνει αρχικά υπνηλία, διαταράσσει πλήρως τα βαθιά στάδια του ύπνου, προκαλώντας κατακερματισμό και αφυπνίσεις στο δεύτερο μισό της νύχτας.

10. Πότε η Αϋπνία Απαιτεί Ιατρική Εκτίμηση

Η αναγνώριση των χαρακτηριστικών της αϋπνίας καθοδηγεί τον ασθενή στον ιατρό.

Παροδική ή Αθώα Αϋπνία Σημεία Σοβαρού Κινδύνου (Χρόνια/Παθολογική)
Διαρκεί λίγες ημέρες πριν από μια εξέταση ή γεγονός Διαρκεί πάνω από τρεις μήνες, σχεδόν καθημερινά
Υποχωρεί όταν το στρεσογόνο ερέθισμα εξαφανιστεί Συνοδεύεται από δυνατό ροχαλητό και διακοπές αναπνοής
Οφείλεται στην κατανάλωση υπερβολικού καφέ μία ημέρα Προκαλεί έντονη ημερήσια υπνηλία και κίνδυνο ατυχημάτων
Σχετίζεται με αλλαγή ώρας (jet lag) Συνυπάρχει με ανεξήγητο πόνο, ταχυκαρδία ή δύσπνοια

Η αδυναμία διατήρησης της προσοχής κατά την οδήγηση λόγω υπερβολικής κούρασης καθιστά την ιατρική παρέμβαση απολύτως επείγουσα για την αποφυγή θανατηφόρων ατυχημάτων.

11. Κλινική Αξιολόγηση και Ημερολόγιο Ύπνου

Η διαγνωστική διαδικασία στο ιατρείο βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο ιστορικό. Ο ιατρός καλείται να εξετάσει τις συνήθειες του ασθενούς, το εργασιακό περιβάλλον, τη φαρμακευτική αγωγή και την ψυχολογική του κατάσταση.

Ένα από τα πιο χρήσιμα εργαλεία είναι η τήρηση ενός ημερολογίου ύπνου για δύο εβδομάδες. Ο ασθενής καταγράφει την ώρα που ξαπλώνει, τον εκτιμώμενο χρόνο που χρειάζεται για να αποκοιμηθεί, τον αριθμό των αφυπνίσεων και την ώρα της τελικής έγερσης.

Η καταγραφή περιλαμβάνει την κατανάλωση αλκοόλ, καφεΐνης και τη σωματική άσκηση. Αυτό το ημερολόγιο αποκαλύπτει τα κρυφά μοτίβα που συντηρούν το πρόβλημα.

Επιπλέον, ο ιατρός διενεργεί κλινική εξέταση για τον εντοπισμό σημείων καρδιακής ανεπάρκειας, θυρεοειδοπάθειας ή αναπνευστικών νοσημάτων.

12. Εργαστηριακός Έλεγχος και Μελέτη Ύπνου (Πολυπνογραφία)

Εφόσον το ιστορικό εγείρει υποψίες για οργανικό αίτιο, ακολουθεί εργαστηριακός έλεγχος. Η μέτρηση των ορμονών του θυρεοειδούς, η εξέταση των επιπέδων σιδήρου (φερριτίνης) και βιταμινών αποτελούν ρουτίνα.

Όταν υπάρχει υποψία για διαταραχές όπως η υπνική άπνοια, το σύνδρομο περιοδικών κινήσεων των άκρων ή σπάνιες μορφές παραϋπνίας, απαιτείται μελέτη ύπνου, γνωστή ως πολυπνογραφία.

Η εξέταση πραγματοποιείται σε ειδικό εργαστήριο ύπνου. Μέσω ηλεκτροδίων καταγράφεται η εγκεφαλική δραστηριότητα (ηλεκτροεγκεφαλογράφημα), οι κινήσεις των ματιών, ο καρδιακός ρυθμός, η ροή του αέρα και τα επίπεδα οξυγόνου στο αίμα καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας.

Η πολυπνογραφία προσφέρει την πλέον αντικειμενική εικόνα της καταστροφής της αρχιτεκτονικής του ύπνου.

13. Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία της Αϋπνίας (CBT-I)

Η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία της Αϋπνίας (CBT-I) αποτελεί την πρώτη και πιο αποτελεσματική ιατρική οδηγία παγκοσμίως, ξεπερνώντας σε μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα τα υπναγωγά φάρμακα.

Η μέθοδος στοχεύει στην αλλαγή των λανθασμένων πεποιθήσεων και συμπεριφορών που διαιωνίζουν το πρόβλημα. Μια βασική τεχνική είναι ο περιορισμός του χρόνου παραμονής στο κρεβάτι. Ο ασθενής διδάσκεται να παραμένει στο κρεβάτι μόνο τις ώρες που πραγματικά κοιμάται, αυξάνοντας έτσι την ομοιοστατική πίεση (την ανάγκη) για ύπνο.

Επιπλέον, εφαρμόζεται η τεχνική ελέγχου ερεθισμάτων. Ο ασθενής πρέπει να σηκώνεται από το κρεβάτι εάν δεν αποκοιμηθεί μέσα σε είκοσι λεπτά, συνδέοντας ξανά τον χώρο αποκλειστικά με την ηρεμία και όχι με την αγωνία.

Η θεραπεία αυτή εκπαιδεύει τον εγκέφαλο να επαναλειτουργήσει φυσιολογικά, εξαλείφοντας τον φόβο της αϋπνίας.

14. Φαρμακευτική Θεραπεία και Περιορισμοί

Στις περιπτώσεις όπου η CBT-I δεν επαρκεί ή όταν η αϋπνία προκαλεί οξεία, ακραία εξάντληση, συνταγογραφούνται υπναγωγά φάρμακα. Τα νεότερα φάρμακα, γνωστά ως φάρμακα Ζ (ζολπιδέμη, ζοπικλόνη), δρουν στους υποδοχείς του νευροδιαβιβαστή GABA, επιταχύνοντας την έλευση του ύπνου.

Παρά την αποτελεσματικότητά τους, η χρήση τους πρέπει να είναι βραχυχρόνια, συνήθως για δύο έως τέσσερις εβδομάδες. Η μακροχρόνια χρήση τους οδηγεί σε ανοχή, εξάρτηση και στο φαινόμενο της αϋπνίας εξ αναπηδήσεως με τη διακοπή τους.

Συμπληρώματα μελατονίνης είναι εξαιρετικά χρήσιμα για την επαναρρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού, ιδιαίτερα σε ηλικιωμένους ή σε άτομα που εργάζονται με βάρδιες, καθώς αναπληρώνουν τη φυσιολογική πτώση της ορμόνης.

Τα σύγχρονα φάρμακα που ανταγωνίζονται τους υποδοχείς της ορεξίνης προσφέρουν νέες ελπίδες, μειώνοντας τα σήματα εγρήγορσης χωρίς τους κινδύνους εξάρτησης των κλασικών υπνωτικών.

15. Κανόνες Υγιεινής του Ύπνου

Η θεραπεία της χρόνιας αϋπνίας απαιτεί την αυστηρή εφαρμογή κανόνων υγιεινής. Η διατήρηση μιας σταθερής ώρας αφύπνισης επτά ημέρες την εβδομάδα είναι το ισχυρότερο εργαλείο συγχρονισμού του εγκεφάλου.

Η έκθεση στο φυσικό φως το πρωί σταματά την παραγωγή μελατονίνης, δίνοντας το σήμα της εγρήγορσης. Αντίστροφα, η χρήση ηλεκτρονικών συσκευών (κινητά, υπολογιστές) το βράδυ απαγορεύεται. Το μπλε φως που εκπέμπουν οι οθόνες μιμείται το φως της ημέρας, ξεγελώντας τον εγκέφαλο και αναστέλλοντας την έκκριση μελατονίνης.

Το υπνοδωμάτιο πρέπει να είναι εντελώς σκοτεινό, αθόρυβο και με δροσερή θερμοκρασία, καθώς η πτώση της θερμοκρασίας του σώματος είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη μετάβαση στον βαθύ ύπνο.

Η τακτική σωματική άσκηση νωρίς την ημέρα βελτιώνει θεαματικά την ποιότητα της νυχτερινής ανάπαυσης.

16. Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)

1. Πόσες ώρες ύπνου χρειάζομαι πραγματικά κάθε βράδυ;

Η πλειονότητα των ενηλίκων χρειάζεται από επτά έως εννέα ώρες ποιοτικού ύπνου. Ωστόσο, υπάρχει μεγάλη ατομική διαφοροποίηση. Η πραγματική ένδειξη επάρκειας είναι το αίσθημα αναζωογόνησης το πρωί και η ικανότητα διατήρησης της ενέργειας καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας χωρίς υπνηλία.

2. Αν δεν μπορώ να κοιμηθώ, είναι καλό να μείνω στο κρεβάτι προσπαθώντας;

Όχι, αυτό είναι ιατρικό λάθος. Η παραμονή στο κρεβάτι δημιουργεί άγχος και σύνδεση του χώρου με την απογοήτευση. Εάν δεν κοιμηθείτε εντός είκοσι λεπτών, σηκωθείτε, πηγαίνετε σε άλλο δωμάτιο και διαβάστε ένα βιβλίο υπό χαμηλό φωτισμό μέχρι να νιώσετε πραγματικά νυσταγμένοι.

3. Μπορούν τα φυτικά συμπληρώματα όπως η βαλεριάνα να θεραπεύσουν τη χρόνια αϋπνία;

Φυτικά εκχυλίσματα όπως η βαλεριάνα ή το χαμομήλι έχουν ήπια κατευναστική δράση και βοηθούν στον περιστασιακό, ελαφρύ εκνευρισμό. Ωστόσο, δεν διαθέτουν την ισχύ για να αναστρέψουν τη σοβαρή, χρόνια αϋπνία ή τις διαταραχές της εγκεφαλικής χημείας.

4. Η παρακολούθηση τηλεόρασης με βοηθάει να κοιμηθώ. Πειράζει;

Ναι, πειράζει σημαντικά. Παρόλο που νομίζετε ότι σας χαλαρώνει, ο ήχος, οι ξαφνικές αλλαγές έντασης και το μπλε φως της οθόνης κρατούν τον εγκέφαλο σε επιφανειακά στάδια ύπνου, αποτρέποντας την είσοδο στον βαθύ, αναζωογονητικό ύπνο που έχει ανάγκη το σώμα.

17. Βιβλιογραφία

Αποποίηση ευθύνης: Το περιεχόμενο προορίζεται για ενημέρωση και δεν αντικαθιστά ιατρική συμβουλή. Πάντα να συμβουλεύεστε τον γιατρό σας για εξατομικευμένη θεραπεία.

Συγγραφή & Επιστημονική Επιμέλεια

Συντακτική Ομάδα Biomedica

Συγγραφή & Συλλογή Δεδομένων:
Συντακτική Ομάδα Biomedica.gr

Επιστημονικός Εκδότης (Publisher):
Γκίκας Γεώργιος

  • Πτυχιούχος Τεχνολόγος Ιατρικών Οργάνων
  • Διπλωματούχος Ομοιοπαθητικής Συμβουλευτικής PDHom (UK)
  • Πιστοποιημένο Μέλος (Affiliate - AFHom) του Faculty of Homeopathy (UK) — Φορέας υπό την Αιγίδα της Α.Μ. Βασιλιά Καρόλου Γ'